Skip to main content

4. Ο φόνος των παιδιών στο Λάγκενι

 

Ελληνικός Αντιμακεδονικός Αγώνας

 

μέρος δεύτερο (1905-1908)

 

Δημήτρης Λιθοξόου

 

4. Ο φόνος των παιδιών στο Λάγκενι

 

Πρώτη δημοσίευση εφημερίδα НОВА ЗОРА Νοέμβριος 2015

Τα ξημερώματα του Μεγάλου Σαββάτου της 16 / 29ης Απριλίου 1905, ο Μακρής που έχει καταλύσει στο χωριό Λέχοβο [Лехово]1 της Καστοριάς, μαθαίνει τη σύλληψη, από τον αυτοκρατορικό στρατό, στο εκεί πλησίον χωριό Μπελκαμένη [Бел Камен / Δροσοπηγή]2 της Φλώρινας [Леринска], του υπολοχαγού Νικόστρατου Καλομενόπουλου (καπετάν Νίδα) και 45 ανδρών του. Αμέσως ξεκινά με την ομάδα του και πάει στο λημέρι του σώματος Νίδα, που βρίσκεται στους πρόποδες του όρους Βίτσι [Вичо]. Εδώ βρίσκει πληγωμένο στο πόδι τον υπαρχηγό του σώματος ανθυπολοχαγό Χρήστο Τσολακόπουλο (καπετάν Ρέμπελο) με 70 άντρες. Μαθαίνει πως ο αρχηγός Νίδας και 47 άντρες, παραδόθηκαν στο στρατό, που τους κύκλωσε στη Μπελκαμένη, πριν από λίγες ώρες. Ο Ρέμπελος αρνήθηκε να παραδοθεί, άνοιξε πυρ και διέφυγε με τους υπόλοιπους, διασπώντας την πολιορκία. Οι απώλειες των Ελλήνων ήταν οκτώ νεκροί.3

Ο Μακρής έμεινε για λίγες μέρες σε εκείνο το λημέρι, που το ονόμαζαν του «Μαμπινού τα Ταμπούρια».4 Την Τρίτη 19 Απριλίου / 2 Μαΐου μερικοί άντρες φεύγουν από το λημέρι και πάνε να αρπάξουνε πρόβατα για να τα σουβλίσουν, από ένα μαντρί που υπήρχε εκεί κοντά,5 πάνω από το χωριό Λάγκενι ή Λάγκινο [Лагени или Лагино / Τριανταφυλλιά].6 Μετά από κάμποση ώρα αυτοί επιστρέφουν, λέγοντας πως δεν τα κατάφεραν, γιατί τους πυροβόλησαν από το μαντρί. Τότε αποφασίζουν να επιτεθούν όλοι μαζί στους τσοπάνηδες, εκτός από τον πληγωμένο Ρέμπελο και δυο άντρες που θα έμεναν πίσω για να τον φυλάνε.7 Αρχηγός της επίθεσης ορίζεται ο οπλαρχηγός Χρήστος Τσίτουρας (καπετάν Ντούρας). Ο Μακρής συμμετέχει στην επίθεση.

Βλέποντας να έρχονται εναντίον τους εξήντα ένοπλοι Έλληνες με στολές τσολιάδων, οι άνθρωποι από τη στάνη κατεβαίνουν τρέχοντας στο χωριό Λάγκενι. Οι επιτιθέμενοι ακροβολίζονται στην πλαγιά του βουνού πάνω από το χωριό και ανοίγουν πυρ προς αυτό. Οι μακεδόνες χωρικοί κλείνονται τρομαγμένοι στα σπίτια τους για να σωθούν. Τα πυρά κρατάνε για δυο ώρες, έως ότου καταφθάνει ένα απόσπασμα τριάντα στρατιωτών. Το απόσπασμα αυτό έχει ακούσει τους πυροβολισμούς κι έρχεται από το γειτονικό χωριό Νέρετ ή Νέρεντ [Нерет или Неред / Πολυπόταμο],8 όπου έχει βρει και είχε σκοτώσει, πριν από λίγες ώρες, δυο καταζητούμενους επαναστάτες αυτονομιστές. Μόλις πλησιάζει ο στρατός, το ελληνικό σώμα υποχωρεί και χάνεται ψηλά στο βουνό. Ο στρατός, βλέποντας πως οι ένοπλοι είναι Έλληνες, τους αφήνει να φύγουν ανενόχλητοι.

Μέσα στο Λάγκενι, στο χώρο γύρω από τη βρύση του χωριού, κείτονται σκοτωμένα τέσσερα άτομα που δεν πρόλαβαν να κρυφτούν: ο σαρανταεπτάχρονος Χρίστο Μπογίνοφ, ο δεκαοκτάχρονος Ιβάν Ντένοφ, η οκτάχρονη Κατερίνα Πέτκοβα και ο δωδεκάχρονος Τρίνκο Χρίστοφ. Δίπλα τους σφαδάζουν σοβαρά πληγωμένοι, η οκτάχρονη Μίτρα Χρίστοβα (κόρη του πρώτου νεκρού) και ο δεκατριάχρονος Τάνας Μίτρεφ.9

Στη σχετική αναφορά του, με ημερομηνία 9 Μαΐου 1905 (νέα ημερομηνία), προς τον προϊστάμενό του, βρετανό πρεσβευτή στην οθωμανική πρωτεύουσα, ο πρόξενος McGregor, αφού περιγράφει την ελληνική επίθεση στο Λάγκενι καταλήγει:

«Την επόμενη μέρα ο λοχαγός Gastoldi που πήγε στο Λάγκενι, πήρε το πληγωμένο κορίτσι και το έστειλε στο Μοναστήρι για θεραπεία του ποδιού του. Πριν το λοχαγό είχε επισκεφτεί το χωριό ο καϊμακάμης και ο Καντρί Μπέης, διοικητής της χωροφυλακής στη Φλώρινα, οι οποίοι έφυγαν από το χωριό χωρίς να πάρουν κανένα μέτρο για τη θεραπεία των πληγωμένων. Απεναντίας, σύμφωνα με τους χωρικούς, υποχρέωσαν τον πρόκριτο του χωριού να υπογράψει ένα έγγραφο, που έλεγε ότι ο στρατός είχε δώσει μάχη με το ελληνικό σώμα. Ο λοχαγός Gastoldi με πληροφορεί ότι ο Καντρί Μπέης, εκτός του ότι είναι ανάξιος άνθρωπος, διατελεί καθ’ ολοκληρία υπό την επιρροή του έλληνα μητροπολίτη της Φλώρινας».10

Το αίμα των αθώων χωρικών και κυρίως το αίμα των μικρών παιδιών, οι ελληνικές εφημερίδες της εποχής θα προσπαθήσουν να το ξεπλύνουν11 με νέα ψέματα, μέσα στα πλαίσια του «δημοσιογραφικού πολέμου».12 Το ίδιο έκαναν αργότερα και οι έλληνες ιστορικοί.13

Ο Ι. Ηλιάδης (αντάρτης του Ρέμπελου) που πήρε μέρος στην επίθεση, μιλάει γι’ αυτήν στην εφημερίδα «Σκριπ», λίγες μέρες μετά, λέει πως οι Έλληνες σκότωσαν στο Λάγκενι δεκαεπτά κομίτες.14 Ο Μακρής τέλος, στα απομνημονεύματά του, λέει πως «κυνηγήσαμε και σκοτώσαμε έξι» μέλη μιας δεκαπενταμελούς συμμορίας.15

 

1 Lehovo. Το βρίσκουμε και με τις ονομασίες Eleovo, Elehovo. Στα ελληνικά κείμενα αναγράφεται πάντα ως Λέχοβο(ν). Μέχρι το 1906 ανήκε διοικητικά στον καζά Φλώρινας και μετά στον καζά Καστοριάς. Το 1912 είχε περίπου 1.650 κατοίκους. Οι περισσότεροι από αυτούς ήταν πατριαρχικοί Αλβανοί. Υπήρχαν ωστόσο και σχεδόν 100 πατριαρχικοί Βλάχοι.

2 Bel Kamen ή Belkamen. Στις ελληνικές πηγές αναφέρεται ως Μπελκαμένη. Χωριό του ναχιγιέ Νέβεσκα (Neveska), του καζά Φλώρινας. Ήταν ένα μικτό χριστιανικό χωριό Αλβανών και Βλάχων. Το 1909, πενήντα οκτώ κάτοικοι του χωριού ζήτησαν από τις αρχές να τους επιτραπεί η λειτουργία στην εκκλησία στην αλβανική γλώσσα, «για να μπορούν να καταλαβαίνουν». Το 1912 ο πληθυσμός του υπολογίζεται σε 1.300 άτομα. Μετονομάστηκε Δροσοπηγή το 1928.

3 Ο Καλομενόπουλος (Νίδας) στην έκθεσή του για το συμβάν, που στην ελληνική ιστοριογραφία έχει καθιερωθεί ως «ατύχημα της Μπελκαμένης», γράφει πως οι Τούρκοι αξιωματικοί στη Φλώρινα, όπου μεταφέρθηκε αυτός αιχμάλωτος, του εξέφρασαν την πραγματική λύπη τους για «το ατύχημα». Στην κατάθεσή του προς τις οθωμανικές αρχές, ο υπολοχαγός κατάθεσε πως: «γνωρίζαμε ότι οι Τούρκοι οι οποίοι μας κύκλωσαν ήταν λίγοι, αλλά εμείς δεν θέλαμε να πυροβολήσουμε κατά του στρατού» [Προξενείο Μοναστηρίου, 1905, έγγραφο 385]. Οι μουσουλμάνοι της Φλώρινας, έχοντας επικεφαλής τους σημαντικότερους προύχοντες, πραγματοποίησαν μεγάλη διαδήλωση μπροστά από το διοικητήριο της πόλης και διαμαρτυρήθηκαν για τη σύλληψη του Νίδα και των ανδρών του. Δήλωσαν μάλιστα στον καϊμακάμη, ότι από τότε που εμφανίστηκαν τα ελληνικά σώματα στη Μακεδονία οι Οθωμανοί ξαναβρήκαν την ησυχία τους [Εφημερίδα «Εμπρός», 29 Απριλίου 1905]. Ο Τσολακόπουλος (Ρέμπελος), σε επιστολή του προς τον πρόεδρο του ελληνικού Κομιτάτου Δημήτρη Καλαποθάκη, κάνει λόγο για «δειλία» και «άνανδρη διαγωγή του αρχηγού Νίδα» [Προξενείο Μοναστηρίου, 1905, έγγραφο 382]. Το δε τηλεγράφημα του προξενείου Μοναστηρίου, της 17 / 30ης Απριλίου, υπογραμμίζει πως η παράδοση του Νίδα «θα έχει ολέθριες συνέπειες πάνω στο ηθικό των δικών μας χωριών» [Προξενείο Μοναστηρίου, 1905, έγγραφο 1478].

4 Ράπτης, σ. 444.

5 Κουτσουκάλης, σ. 34.

6 Lagen. Το συναντάμε και σαν Lajen ή Lageni ή Lajeni. Στις ελληνικές πηγές το βρίσκουμε με τις ονομασίες Λάγενι, Λαγένι, Λάγενη, Λαγένη, Λάγκεν. Χριστιανικό χωριό του καζά Φλώρινας. Οι κάτοικοι του χωριού συμμετείχαν στο Ίλιντεν. Σε αντίποινα ένα οθωμανικό στρατιωτικό απόσπασμα πλιατσικολόγησε την εκκλησία του χωριού, στις 27 Αυγούστου 1903. Μεταξύ των ετών 1905-1910 μετανάστευσαν από το χωριό στις ΗΠΑ και δήλωσαν στις αρχές πως είναι «εθνικά Μακεδόνες» έντεκα άτομα. Το 1912 ζούσαν εδώ περίπου 550 Μακεδόνες (εξαρχικοί και πατριαρχικοί). Το 1927 το χωριό μετονομάστηκε Τριανταφυλλιά και το 1940 Τριανταφυλλέα. Στο τέλος του εμφυλίου πολέμου, αρκετοί κάτοικοί του έγιναν πολιτικοί πρόσφυγες.

7 Μακρής, σ. 94.

8 Nered. Το βρίσκουμε και με τη γραφή Neret. Το Νερέτ, Νερέτι ή Νερέτη των ελληνικών κειμένων. Χριστιανικό χωριό του καζά Φλώρινας. Κάτοικοι του χωριού συμμετείχαν το 1903 στην επανάσταση του Ίλιντεν και γνώρισαν τα αντίποινα του οθωμανικού στρατού. Το 1912 ζούσαν εδώ περίπου 2.000 Μακεδόνες (οι περισσότεροι εξαρχικοί). Μεταξύ 1903-1920 μετανάστευσαν από το Νέρεντ στις ΗΠΑ και δήλωσαν στις αρχές πως είναι «εθνικά Μακεδόνες» 68 άτομα. Το 1927 το χωριό μετονομάστηκε σε Πολυπόταμον. Στο τέλος του εμφυλίου πολέμου αρκετοί κάτοικοί του έγιναν πολιτικοί πρόσφυγες.

9 Draganof, σ. 230.

10 Bλ. τη μετάφραση (στην καθαρεύουσα) στην εφημερίδα «Νέον Άστυ», Τρίτη 29 Νοεμβρίου 1905.

11 Το «Άστυ» θα γράψει στις 27 Απριλίου 1905 για μάχη του σώματος Ρέμπελου με «πολυάριθμη συμμορία». Η ίδια εφημερίδα θα ξαναβαφτίσει, στις 2 Μαΐου, τη «συμμορία» ως «σχισματικούς ποιμένες» που συνεργάστηκαν με «κομιτατζήδες». Τον αριθμό της φανταστικής «συμμορίας» θα ανεβάσει το «Εμπρός» της 27ης Απριλίου σε 45 άνδρες.

12 Στο «δημοσιογραφικό πόλεμο» έπαιρνε βέβαια μέρος το σύνολο του ελληνικού τύπου, μέσα στα πλαίσια των εθνικών επιδιώξεων στη Μακεδονία. Η έκφραση «δημοσιογραφικός πόλεμος» χρησιμοποιείται από τον Ίωνα Δραγούμη, σε επιστολή του προς τον Παύλο Μελά. Εκεί μεταξύ άλλων διαβάζουμε, για την ελληνική προπαγάνδα στο εξωτερικό: «Τώρα φρόντισε να οργανώσετε πόλεμο δημοσιογραφικό στην Ευρώπη για τα ελληνικά συμφέροντα. Δηλαδή να έχετε χρήματα να αγοράζετε ξένες εφημερίδες και ανθρώπους να γράφουν». Βλ. εφημερίδα «Ταχυδρόμος Βορείου Ελλάδος» της 8ης Ιουλίου 1926.

13 Η Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού (σ. 192), γράφει για «συμπλοκή» με «τέσσερις νεκρούς κομιτατζήδες». Το ίδιο σημειώνει και ο Παύλος Τσάμης (σ 253). Ο Κωνσταντίνος Βακαλόπουλος (σ. 113) κάνει λόγο μόνο για ένοπλη σύγκρουση αντιπάλων σωμάτων, χωρίς να αναφέρει απώλειες. Σε αντίθεση με τους προαναφερόμενους ο Douglas Dakin (σ. 307), γράφει πως στο Λάγκενι υπήρξε ελληνική επίθεση που είχε ως αποτέλεσμα το φόνο έξι χωρικών. Προφανώς ο αριθμός των έξι νεκρών του Dakin, που συμφωνεί με τον αριθμό του Μακρή, περιλαμβάνει και τα δυο βαριά τραυματισμένα παιδιά, το τέλος των οποίων δεν είναι γνωστό.

14 «Σκριπ» της 11ης Μαΐου 1905.

15 Μακρής, σ. 94.