Skip to main content

Η γλώσσα είναι φωνές, δεν είναι γράμματα

 

Η γλώσσα είναι φωνές, δεν είναι γράμματα

 

του Δημήτρη Λιθοξόου

 

4.11.2019

 


 

Το πλήθος του αγράμματου πληθυσμού κατά το παρελθόν, με απασχόλησε καθώς συνδέεται άμεσα με τη διατήρηση των διαλέκτων της γλώσσας. Η υποχρεωτική σχολική εκπαίδευση και η εξάπλωση της εθνικής γλώσσας σημαίνει ταυτόχρονα την επικράτηση των λόγιων στοιχείων σε βάρος των διαλεκτικών.

Τα πρώτα επίσημα στατιστικά στοιχεία για τον αριθμό των εγγράμματων και των αγράμματων, αυτών δηλαδή που ξέρουν (ή όχι) να διαβάζουν και να γράφουν, ξεκινούν με την απογραφή του 1879.

Στην υπογραφή του 1870 υπήρχε μόνο η πληροφορία για όσους ήξεραν να υπογράψουν, κάτι που είναι διαφορετικό.

Το 1879 λοιπόν, αν αφαιρεθεί από το σύνολο των κατοίκων της χώρας, ο αριθμός των παιδιών μέχρι και 5 χρονών, οι αγράμματοι αποτελούσαν το 53,94% του αρσενικού πληθυσμού και το 76,92% του θηλυκού πληθυσμού.

Την ίδια χρονιά για κάθε 100 αγόρια ηλικίας 5-10 χρονών, δεν πήγαιναν στο σχολείο τα 45 και για κάθε 100 κορίτσια, δεν πήγαιναν στο σχολείο τα 86.

Ας σημειωθεί πως ο νόμος για την υποχρεωτική σχολική εκπαίδευση των νέων ηλικίας 5-12 χρονών, είχε ψηφιστεί από τη βαυαρική κυβέρνηση το 1834 (προβλέποντας μάλιστα και χρηματικό πρόστιμο για κάθε ώρα μη παρακολούθησης).

Εξετάζοντας τις επαρχίες χωριστά (αριθμός αγράμματων για κάθε 100 κατοίκους) η εικόνα το 1879 έχει ως εξής:

 

απογραφή 1879 - αγράμματοι %

επαρχίες

άρρενες

θήλεις

 

 

 

Αιγιαλείας

53

89

Αιγίνης

58

86

Άνδρου*

59

90

Άργους

65

97

Ατικής*

46

71

Βάλτου

81

98

Βονίτσης & Ξηρόμερου

75

98

Γορτυνίας

70

95

Γυθείου

66

97

Δωρίδος

73

99

Επιδαύρου Λημηράς

81

98

Ευρυτανίας

63

98

Ζακύνθου

75

90

Ηλείας

72

97

Θηβών*

82

98

Θήρας

76

88

Ιθάκης

48

87

Καλαβρύτων

75

98

Καλαμών

59

96

Καρυστίας*

76

98

Κέας

73

89

Κερκύρας*

54

72

Κορινθίας*

70

97

Κραναίας

66

88

Κυθήρων

68

91

Κυνουρίας

58

95

Λακεδαίμονος

66

97

Λεβαδείας*

73

97

Λευκάδος

65

97

Λοκρίδος*

76

98

Μαντινείας

68

96

Μεγαλοπόλεως

86

99

Μεγαρίδος*

72

94

Μεσολογγίου

71

92

Μεσσήνης

69

97

Μέσσης

80

99

Μήλου

64

82

Νάξου

82

95

Ναυπακτίας

76

99

Ναυπλίας*

58

86

Ξηροχωρίου

84

95

Οιτήλου

63

98

Ολυμπίας

78

90

Όρους

70

99

Πάλλης

70

94

Παξών

44

93

Παρνασσίδος

70

93

Πατρών*

71

92

Πυλίας

84

99

Σάμης

67

98

Σκιπέλου

67

92

Σπετσών & Ερμιονίδος

68

84

Σύρου

60

72

Τήνου

64

78

Τριφυλίας

78

96

Τριχωνίας

69

97

Ύδρας & Τροιζηνίας*

76

84

Φθιώτιδος

73

96

Χαλκίδος

78

93

σύνολο χώρας

69

93

 

[Με αστερίσκο (*) σημειώνονται στον πίνακα οι επαρχίες με παρουσία αλβανόφωνου (αρβανίτικου) πληθυσμού, σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής].

 

Η επαρχία Μεγαλοπόλεως συγκεντρώνει τους περισσότερους αγράμματους (τόσο άντρες, όσο και γυναίκες: 86% και 99%).

Μια προσεκτικότερη εξέταση αυτής της επαρχίας (που βρίσκεται στο κέντρο της Πελοποννήσου), μας αποκαλύπτει πως σε σύνολο τριών δήμων με 61 χωριά και 9.727 άτομα θηλυκό πληθυσμό, υπάρχουν μόνο 24 που ξέρουν να διαβάζουν και να γράφουν.

Η επαρχία Πυλίας δεύτερη σε αγράμματους, βρίσκεται και αυτή στην Πελοπόννησο. Αγράμματοι 84%, αγράμματες 99%. Πέντε δήμοι, 132 χωριά, 151 εγγράμματες ανάμεσα σε 12.009 θηλυκά.

Τόσο οι Μεγαλόπολη, όσο και η Πυλία είναι επαρχίες Ρωμιών, όχι Αρβανιτών. Και αυτά συμβαίνουν 58 χρόνια ή δυο γενιές μετά το 1821.


 

Δύο ερωτήματα που μου γεννήθηκαν από τη μελέτη αυτών των στοιχείων είναι α) πόσο χρονικά πίσω μπορούμε να μετρήσουμε την αγραμματοσύνη σε αυτό τον τόπο, χρησιμοποιώντας απογραφικά στοιχεία και β) μέχρι πότε αντιστέκεται, στη σχολική εκπαίδευση, η αγραμματοσύνη (και επομένως διατηρούνται ακμαίες οι γλωσσικές διάλεκτοι).

Στο πρώτο ερώτημα με βοήθησαν κάποια στοιχεία από την απογραφή του του 1907. Εκεί υπάρχει ένας πίνακας αγράμματων και εγγράμματων κατά ομάδες ηλικιών (ανά πενταετία). Ο πίνακας αυτός (μετά από επεξεργασία) παίρνει την ακόλουθη μορφή:

 

 

 γεννήθηκαν

μεταξύ

 

 ηλικία

αγράμματοι

κάτοικοι

αγράμματοι %

άρρενες

θήλεις

σύνολο

άρρενες

θήλεις

σύνολο

άρρενες

θήλεις

σύνολο

1867-1871

36-40

57092

115751

172843

129377

134101

263478

44,12

86,31

65,6

1862-1866

41-45

28599

48648

77247

63655

55969

119624

44,92

86,91

64,57

1857-1861

46-50

31778

55564

87342

66021

62764

128785

48,13

88,52

67,82

1852-1856

51-55

20061

30200

50261

42530

34244

76774

47,16

88,19

65,47

1847-1851

56-60

24619

41900

66519

46286

46127

92413

53,18

90,83

71,98

1842-1846

61-65

15060

23054

38085

28773

25498

54181

52,34

90,41

70,29

1837-1841

66-70

16353

25756

42109

28157

27595

55752

58,07

93,33

75,53

1832-1836

71-75

7238

9882

17120

13069

10702

23771

55,38

92,33

72,02

1827-1831

76-80

5314

8593

13907

8838

9032

17870

60,12

95,13

77,82

1822-1826

81-85

1626

2428

4054

2790

2587

5377

58,27

93,85

75,4

1817-1821

86-90

948

1867

2815

1551

1953

3504

61,12

95,59

80,34

1812-1816

91-95

248

526

774

377

559

936

65,78

94,09

82,69

1807-1812

96-100

206

459

665

295

480

775

69,83

95,62

85,81

πριν το 1807

100 και

86

267

353

127

277

404

67,71

96,39

87,38

 

Αν διαβάσουμε τους αριθμούς θα δούμε πως οι άντρες που είχαν γεννηθεί πριν το 1821 ήταν αγράμματοι σε ποσοστό περίπου 60-70%, ενώ οι γυναίκες αντίστοιχα 94-96%. Ανεξαρτήτως φύλου, 8 με 9 άτομα στα 10 είναι αγράμματα πριν το ’21.

Φαίνεται επίσης πως τα αγόρια που μαθαίνουν γράμματα ξεπερνούν σε πλήθος αυτά που μένουν αγράμματα γύρω στο 1850. Εκείνα τα χρόνια η αγραμματοσύνη των κοριτσιών ακόμα καλά κρατεί: μόλις υποχωρεί κάτω από 90%.

Ερχόμενοι τώρα στα νεότερα χρόνια, στην απογραφή του 1951, βλέπουμε πως οι αγράμματοι (πάνω από 10 χρονών) αποτελούν το 19,12% του πληθυσμού. Το ποσοστό των αγράμματων αρρένων είναι 8,85%, ενώ των αγράμματων θηλέων 29,09%. Στις μεγάλες ηλικίες τα ποσοστά ήταν πολύ μεγαλύτερα, Στους άντρες ηλικίας τότε πάνω από 55 χρονών τα ποσοστά ανεβαίνουν σε 17-33%. Στις γυναίκες της ίδιας ηλικίας τα νούμερα έφταναν σε 66-78%.

Αυτή την εικόνα είχε η Ελλάδα λίγα χρόνια μετά τον εμφύλιο πόλεμο, τότε που γεννήθηκε η γενιά μου

Και αυτά τα γράφω για να σκεφτούν οι νέοι, της σύγχρονης εγγράμματης εποχής, τη μεγάλη διάρκεια, το διαχρονικό αγράμματο ταξίδι της γλώσσας, μια και η γλώσσα είναι φωνές, δεν είναι γράμματα.