Skip to main content

Η περιοχή Αλμωπίας (Μογλενών) πριν και μετά την «ανταλλαγή» των πληθυσμών


 

Η περιοχή Αλμωπίας (Μογλενών)

πριν και μετά την «ανταλλαγή» των πληθυσμών

 

Δημήτρη Λιθοξόου

 

Τα γεωγραφικά όρια της εδώ εξεταζόμενης περιοχής Αλμωπίας (ή Μογλενών ή Καρατζόβας), είναι εκείνα της επαρχίας Αλμωπίας της απογραφής του 1928 και ο αριθμός των οικισμών 55.

Σύμφωνα με το σύνολο των επί μέρους αριθμών, που παρουσιάζονται αναλυτικά ανά οικισμό στη συνέχεια, πριν την έναρξη των βαλκανικών πολέμων, υπήρχαν στην περιοχή 39.950 περίπου κάτοικοι. Από αυτούς, 30.700 ή το 76,8% του πληθυσμού μιλούσαν μακεδονικά. Όσοι είχαν ως μητρική γλώσσα τη μακεδονική, διακρίνονταν σε 19.950 μουσουλμάνους και 10.750 χριστιανούς. Οι τελευταίοι πάλι, χωρίζονταν σε 8.190 εξαρχικούς και 2.560 πατριαρχικούς.

Στην περιοχή ζούσαν ακόμα 2.800 μουσουλμάνοι Τούρκοι, 3.250 μουσουλμάνοι Βλάχοι, 2.150 χριστιανοί Βλάχοι (κυρίως ρουμανικών φρονημάτων) και τέλος 1.050 χριστιανοί με αδιευκρίνιστη μητρική γλώσσα (κυρίως Τσιγγάνοι που ζούσαν μαζί με Μακεδόνες και Βλάχους).

Μέχρι και το 1924, οι 26.000 μουσουλμάνοι που ζούσαν στην περιοχή υποχρεώθηκαν να μεταναστεύσουν στην Τουρκία. Επίσης σύμφωνα με τα στοιχεία του Βούλγαρου Владимир Руменов, 1.233 εξαρχικοί μετανάστευσαν μεταξύ 1913-1928 στη Βουλγαρία και τη Γιουγκοσλαβία. Από την άλλη, η ελληνική διοίκηση εγκατέστησε στην επαρχία Αλμωπίας χιλιάδες πρόσφυγες.

Ο νόμιμος πληθυσμός (δηλαδή το σύνολο των δημοτών, των απογραφέντων εντός της κοινότητας ή αλλού) της επαρχίας Αλμωπίας, σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής του 1928, ήταν 28.219 άτομα. Από αυτά, 26.977 ήταν δημότες παρόντες κατά την απογραφή. Οι δημότες που απογράφηκαν σε άλλο δήμο ή κοινότητα ήταν 1.242. Επιπλέον απογράφηκαν στην επαρχία 1.233 ετεροδημότες και 27 αλλοδαποί. Έτσι ο πραγματικός πληθυσμός ανερχόταν το 1928 σε 28.237 άτομα.

Αυτά τα 28.237 άτομα, διακρίνονται πρώτον σε πρόσφυγες και μη πρόσφυγες, δεύτερον ως προς τον τόπο της γέννησής τους και τρίτον ως προς τη μητρική γλώσσα και τη θρησκεία που έχουν.

Σύμφωνα με την πρώτη διάκριση, το 1928 υπήρχαν στην Αλμωπία 15.880 πρόσφυγες (το 56,2% του πραγματικού πληθυσμού). Οι μη πρόσφυγες, δηλαδή οι γηγενείς και οι λίγοι καταγόμενοι από άλλα μέρη του ελληνικού κράτους, κυρίως οι υπάλληλοι του κρατικού μηχανισμού με τις οικογένειές τους, ήταν 12.357 (28.237 μείον 15.880). Οι πρόσφυγες χωρίζονταν επίσης σε εκείνους που ήρθαν πριν ή μετά τη «μικρασιατική καταστροφή» του 1922. Σύμφωνα με αυτό το χωρισμό, 1.351 πρόσφυγες ήρθαν πριν και 14.529 μετά το 1922. Ας σημειωθεί πως ο αριθμός των προσφύγων που ήρθε πριν το 1922, δεν εμφανίζεται στην απογραφή του 1928 αναλυτικά ανά οικισμό (όπως εκείνος όσων ήρθαν μετά το 1922), αλλά μόνο συγκεντρωτικά ανά επαρχία.

Ως προς τον τόπο γέννησης των απογραφέντων: α) στον οικισμό που απογράφηκαν γεννήθηκαν 13.700 άτομα, β) σε διαφορετικό οικισμό της επαρχίας Αλμωπίας, από εκείνον που απογράφηκαν, γεννήθηκαν 530, γ) σε άλλη επαρχία του ίδιου νομού, δηλαδή στις επαρχίες Γιαννιτσών ή Εδέσσης, γεννήθηκαν 184 άτομα (από αυτά 129 γεννήθηκαν στις πόλεις-έδρες των δύο επαρχιών και 55 σε χωριά, δ) σε άλλο νομό της Μακεδονίας γεννήθηκαν 406 άτομα (από αυτά 89 γεννήθηκαν σε πόλεις και 317 σε χωριά), ε) σε άλλο διαμέρισμα του κράτους γεννήθηκαν 220, στ) στη Μικρά Ασία γεννήθηκαν 7.058, ζ) στον Πόντο γεννήθηκαν 3.608, θ) στην Ανατολική Θράκη γεννήθηκαν 1.652, ι) στον Καύκασο γεννήθηκαν 640, ια) τέλος, σε άλλα μέρη του εξωτερικού γεννήθηκαν 239 άτομα.

Ας σημειωθεί επίσης, πως ο αριθμός των γεννηθέντων συνολικά στο εξωτερικό ήταν 13.197, δηλαδή 2.683 άτομα λιγότερα από τον αριθμό των προσφύγων. Αυτό προφανώς συμβαίνει, γιατί στους πρόσφυγες συνυπολογίζονταν και όσα από τα παιδιά τους γεννήθηκαν εντός της ελληνικής επικράτειας.

Με βάση τη γλώσσα και τη θρησκεία των απογραφέντων έχουμε τα εξής επίσημα αποτελέσματα: Ορθόδοξοι Έλληνες 19.306 άτομα, Μακεδονοσλαύοι Ορθόδοξοι 5.840, Τούρκοι Ορθόδοξοι 2.395, Κουτσοβλάχοι Ορθόδοξοι 689, άλλοι 7 άτομα.

Αυτά είναι τα συγκεντρωτικά στοιχεία της απογραφής του 1928 για την επαρχία Αλμωπίας.

Μη αξιόπιστα και εμφανώς παραποιημένα, είναι από την απογραφή του 1928 τα στοιχεία που αφορούν τη γλώσσα (όχι τη θρησκεία) των απογραφέντων. Το γεγονός αυτό θα αποδειχθεί στη συνέχεια, συγκρίνοντας τους αριθμούς των ανωτέρω επιμέρους τριών κατηγοριών.

Εκείνο που πρέπει να υπογραμμιστεί εδώ πριν συνεχίσουμε, είναι ότι σύμφωνα με όλες τις πηγές τις εποχής, στην εξεταζόμενη περιοχή που σε μεγάλο βαθμό ταυτιζόταν με την υποδιοίκηση Ενωτίας του 1920 ή παλαιότερα τον καζά Καρατζόβας (Καρατζά Αμπάτ) ή τα Μογλενά, δεν υπάρχει πριν τους βαλκανικούς πολέμους, οικισμός ή ακόμα και γειτονιά όπου να ζουν άτομα με μητρική γλώσσα την ελληνική. Στην περιοχή δεν υπάρχουν γλωσσικά Έλληνες. Όπου συναντάμε αναφορά σε «Έλληνες» του τόπου, πρέπει να αποκωδικοποιούμε το χαρακτηρισμό αυτό της ελληνικής εθνικής προπαγάνδας και να τον διαβάζουμε ως «χριστιανοί πατριαρχικοί», ή μη ελληνόφωνοι κάτοικοι της περιοχής που ανήκαν στο Ρουμ μιλέτ (Rum millet): στη θρησκευτική κοινότητα των Ρωμιών, των χριστιανών της αυτοκρατορίας που είχαν ως θρησκευτικό αρχηγό των πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως.

Επομένως από τους απογραφέντες του 1928, μιλούσαν ελληνικά μόνον όσοι πρόσφυγες δεν ήταν τουρκόφωνοι και όσοι ήρθαν από άλλες περιοχές του κράτους για να στελεχώσουν τη διοίκηση. Ο αριθμός αυτός δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να ήταν μεγαλύτερος του συνολικού αριθμού των προσφύγων μείον των Τούρκων Ορθοδόξων, συν των γεννηθέντων σε άλλη περιοχή της Ελλάδας εκτός της Μακεδονίας, δηλαδή του αριθμού 13.705 (15.880 μείον 2.395, συν 220).

Αν αφαιρέσουμε από τον επίσημο και παραποιημένο αριθμό των «ελληνοφώνων» της απογραφής του 1928, τον προαναφερόμενο αριθμό του μέγιστου δυνατού των πραγματικά ελληνοφώνων, προκύπτει ο αριθμός 5.601 (19.306 μείον 13.705). Αν αυτός ο αριθμός μοιραστεί αναλογικά και προστεθεί στον αριθμό των απογραφικά εμφανιζόμενων ως Μακεδονοσλαύων (: Μακεδόνων) και Κουτσοβλάχων (: Βλάχων), τότε ο αριθμός των δύο αυτών γλωσσικών κοινοτήτων ανεβαίνει σε 10.850 (5.840 συν 5.010) και 1.280 (689 συν 591) άτομα αντίστοιχα.

Σύμφωνα με αυτή τη μέθοδο υπολογισμού του πληθυσμού, οι απογραφέντες το 1928 στην Αλμωπία (όλοι τους χριστιανοί), διακρίνονταν ως προς τη μητρική τους γλώσσα, σε 13.700 Έλληνες, 10.850 Μακεδόνες, 2.400 Τούρκους και 1.280 Βλάχους.

Υπολογίζοντας στη συνέχεια, με βάση τα αναλυτικά στοιχεία που ακολουθούν, τους παρόντες δημότες ανά οικισμό για το 1928, διακρίνοντάς τους σε πρόσφυγες και γηγενείς, και χαρακτηρίζοντας τους δεύτερους ως προς τη μητρική γλώσσα τους, φτάνουμε στους εξής συγκεντρωτικούς αριθμούς για την επαρχία: 26.575 άτομα ήταν οι δημότες που ζούσαν μόνιμα στα χωριά τους Πρόκειται για έναν αριθμό που βρίσκεται πολύ κοντά σε εκείνο των 26.977 ατόμων της ημέρας της απογραφής (16.5.1928).

Από αυτούς τους 26.575 παρόντες δημότες, 9.430 γηγενείς έχουν ως μητρική γλώσσα τη μακεδονική και 1.280 γηγενείς έχουν ως μητρική γλώσσα τη βλάχικη. Υπάρχουν ακόμα 1.190 γηγενείς που δεν μπορούμε με σιγουριά να προσδιορίσουμε τη γλώσσα τους. Ξέρουμε πάντως πως είναι Μακεδόνες, Βλάχοι και Τσιγγάνοι. Υπάρχουν τέλος 200 ελληνόφωνοι παλαιοελλαδίτες (διοικητικοί υπάλληλοι) και 14.475 πρόσφυγες, που – όπως προαναφέραμε – οι περισσότεροι μιλούν ελληνικές διαλέκτους των περιοχής της καταγωγής τους, ενώ υπάρχει και ένας σημαντικός αριθμός τουρκόφωνων προσφύγων.

Σημείωση: Ο υπολογισμός του αριθμού των κατοίκων ανά οικισμό στη συνέχεια α) κατά θρησκεία και γλώσσα για το 1912 και β) σε γηγενείς και πρόσφυγες για το 1928, γίνεται από μένα έχοντας ως βάση τις πληροφορίες που αναφέρονται στις πηγές που παραθέτω. Μακεδόνες θεωρώ όσους έχουν ως μητρική γλώσσα τη μακεδονική, όπως εξ άλλου χαρακτήριζε με αυτό το όνομα τη συγκεκριμένη γλώσσα και το ελληνικό κράτος στην επίσημη απογραφή πληθυσμού του 1920, αντιδιαστέλλοντάς την τόσο από την βουλγαρική όσο και από την σερβική.

Όσοι έχουν ως μητρική γλώσσα την μακεδονική χαρακτηρίζονται στις πηγές, ανάλογα με το συγγραφέα και τα ιδεολογικοπολιτικά – εθνικά φρονήματά του, ως Μακεδόνες, Βούλγαροι, Βουλγαρίζοντες, Σλάβοι ή Ορθόδοξοι Έλληνες. Σεβόμενος τις πηγές, αφήνω τους χαρακτηρισμούς των συγγραφέων. Μόνο στην περίπτωση του Χαλκιόπουλου, ερμηνεύω τα λεγόμενά του.

 

Αυστριακός Χάρτης: Χάρτες του αυστριακού επιτελείου στρατού, των αρχών του 20ου αιώνα, κλίμακας 1: 200.000.

Χάρτης Κοντογόνη: Ελληνικοί χάρτες των αρχών του 20ου αιώνα, έκδοσης λιθογραφείου Κοντογόνη, κλίμακας 1: 200.000.

Χάρτης Κοντογιάννη: Carte des écoles / Vilayet de Salonique - Vilayet de Monastir, Istituto Agostini.

Μακεδονία τουριστικός Άτλας 1: 250.000, εκδόσεις Orama, Αθήναι.

Χάρτης της Μακεδονίας 1: 250.000, εκδόσεις Road, Αθήναι.

 

Απαρίθμηση 1913: Απαρίθμησις των κατοίκων των νέων επαρχιών της Ελλάδος του έτους 1913, Διεύθυνσις Στατιστικής, Αθήναι 1915.

Απογραφή 1920: Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας - Διεύθυνσις Στατιστικής, α) Πληθυσμός του Βασιλείου της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 19ης Δεκεμβρίου 1920 / πραγματικός πληθυσμός, Αθήναι 1921 και β) Λεξικόν των δήμων, κοινοτήτων και συνοικισμών της Ελλάδος επί τη βάσει της απογραφής του πληθυσμού του έτους 1920, Αθήναι 1923.

Απογραφή 1928: Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας - Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, α) Στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής του πληθυσμού της Ελλάδος της 15 - 16 Μαΐου 1928 / πραγματικός και νόμιμος πληθυσμός - πρόσφυγες, Αθήναι, 1933, β) Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 15-16 Μαΐου 1928, Αθήναι 1935, γ) Στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής του πληθυσμού της Ελλάδος της 15 - 16 Μαΐου 1928 / τόπος γεννήσεως – θρησκεία και γλώσσα – υπηκοότης, Αθήναι 1935.

Απογραφή 1940: Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας - Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφή της 16ης Οκτωβρίου 1940, πραγματικός πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίας, δήμους κοινότητας και χωρία, Αθήναι 1950

Απογραφή 1951: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 7ης Απριλίου 1951 – πραγματικός πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίες, δήμους, κοινότητας, πόλεις και χωρία, Αθήναι 1955.

Απογραφή 1961: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 19ης Μαρτίου 1961 – πραγματικός πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίες, δήμους, κοινότητας και οικισμούς, Αθήναι 1962.

Απογραφή 1971: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Αποτελέσματα απογραφής πληθυσμού – κατοικιών της 14ης Μαρτίου 1971 – πληθυσμός κατά γεωγραφικάς και διοικητικάς υποδιαιρέσεις, Αθήναι 1971.

Απογραφή 1981: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πραγματικός πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφή της 5ης Απριλίου 1981 κατά νομούς, επαρχίες, δήμους, κοινότητες και οικισμούς, Αθήναι 1982.

Απογραφή 1991: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Πραγματικός πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφή της 7ης Μαρτίου 1991 κατά νομούς, επαρχίες, δήμους, κοινότητες και οικισμούς, Αθήναι 1994.

Δρακάκη Αλεξ. και Κούνδουρου Στυλ., Αρχεία περί της συστάσεως και εξελίξεως των δήμων και κοινοτήτων 1836-1939 και της διοικητικής διαιρέσεως του κράτους, τόμοι δύο, Αθήναι 1939-1940.

ΕΑΠ: Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων, Κατάλογος των προσφυγικών συνοικισμών Μακεδονίας με τας νέας ονομασίας, Θεσσαλονίκη, 1928.

Λεξικό ΕΣΥΕ: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Λεξικόν των δήμων, κοινοτήτων και οικισμών της Ελλάδος, Αθήναι 1974.

Μιχαηλίδης: Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Σλαβόφωνοι μετανάστες και πρόσφυγες από τη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη (1912 – 1930), διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη 1996.

Πρόσφυγες 1915: Υπουργείον Οικονομικών - Διεύθυνσις Κτημάτων Κράτους, Έκθεσις περί των εν Μακεδονία προσφύγων, εθνικο τυπογραφειο, Αθήναι, 1916.

Σταματελάτος Μιχαήλ και Βάμβα-Σταματελάτου Φωτεινή, Επίτομο γεωγραφικό λεξικό της Ελλάδος, Αθήναι 2001.

Στατιστική Πατριαρχείου 1906: Επίσημα έγγραφα περί της εν Μακεδονία οδυνηράς καταστάσεως, έκδοση πατριαρχικου τυπογραφειου, Κωνσταντινούπολις, 1906.

Σχινάς 1886: Νικόλαος Σχινάς, Οδοιπορικαί σημειώσεις Μακεδονίας, Ηπείρου, Νέας οροθετικής γραμμής και Θεσσαλίας / Συνταχθείσαι υπό Νικολάου Θ. Σχινά ταγματάρχου του μηχανικού, Αθήναι, τόμοι τρεις, 1886-1887.

Χαλκιόπουλος 1910: Αθανάσιος Χαλκιόπουλος, Εθνολογική στατιστική των βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου, Αθήναι 1910.

Χουλιαράκης Μιχαήλ, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος 1821 - 1971, εθνικον κεντρον κοινωνικων ερευνων, Αθήναι, τόμοι τέσσερις, 1973 - 1976.

 

Brancoff 1905: D. M. Brancoff, La Macédoine et sa population chrétienne, Paris, 1905.

Carnegie: Carnegie Endowment for International peace, Report of the International Commission To Inquire into the causes and Conduct of the Balkan Wars, Washington 1914.

Кънчов 1900: Васил Кѫнчовъ, Македония етногрфия и статистика, София 1900.

Милојевић 1920: Боровојe Милојевић, Јужна Македонја - Антропогеографска, Београд 1920.

Симовски: Тодор Симовски, Населените места во Егејска Македонија - географски, етнички и стопански карактеристики, τόμοι δύο, Скопје 1998. Χρησιμοποιήθηκαν επίσης οι χάρτες της πρώτης έκδοσης του 1978.

Weigand: Gustav Weigand, Die Aromunen / Ethnographisch - Philologisch - Historische Untersuchungen, Leipzig 1895. Ελληνική μετάφραση: Trede Kahl, Οι Αρωμάνοι (Βλάχοι), Θεσσαλονίκη 2001.

Απογραφή 2001: Πραγματικός πληθυσμός απογραφής πληθυσμού 2001.

Χατζησαββίδης: Σοφρόνη Χατζησαββίδη, Τα ποντιακά στον ελλαδικό χώρο.

Boeschoten: Riki Van Boeschoten, Usage des langues minoritaires dans les départements de Florina et d’Aridea (Macédoine).

Παπαδημητρίου: Δημήτρης Παπαδημητρίου, Η λαογραφία των Ντόπιων στα Μογλενά (ανέκδοτο).