Skip to main content

λέξεις που αρχίζουν από ρο-ρω


 

Οι λέξεις της κοινής ρωμαίικης γλώσσας και τα λεξικά που τις πρωτοσυναντάμε

 

λέξεις που αρχίζουν από ρο-ρω

 

Δημήτρη Λιθοξόου

Ιούνιος 2015

Πρόλογος [κοινός για όλα τα κεφάλαια]:

Οι λέξεις της ρωμαίικης (δημοτικής) γλώσσας, βρίσκονται στα λεξικά μαζί με λόγιες ελληνικές λέξεις. Εδώ ξεχωρίζω τις λέξεις της δημοτικής, από τις λόγιες λέξεις (ή λέξεις της «καθαρεύουσας») και τις παρουσιάζω χωριστά. Κάνω δηλαδή το αντίθετο, από αυτό που έκανε ο εκδότης Δημ. Δημητράκος, σύμφωνα με την «εθνική» υπόδειξη του Γ. Χατζιδάκι. Σε μια αντίστροφη λογική, από εκείνη των καθαρευουσιάνων του παρελθόντος, «καθαρίζω» τις λέξεις της δημοτικής και απομακρύνω τις λόγιες λέξεις (το ξένο σώμα) που ήταν διαχρονικά άγνωστες στον αγράμματο λαό.

Ακόμα αναφέρω δίπλα σε κάθε ρωμαίικη λέξη, το λεξικό που συναντάμε τη λέξη για πρώτη φορά, τη χρονιά δηλαδή έκδοσης του λεξικού. Για παράδειγμα η εγγραφή «ψαράς - 1527», σημαίνει πως τη λέξη «ψαράς» τη βρίσκουμε για πρώτη φορά στο λεξικό του Στεφάνου (Corona Preciosa), που τυπώθηκε το 1527.

Σε κάθε λέξη υπάρχει δίπλα μόνο η χρονιά της πρώτης αναφοράς. Η λέξη «ψαροκέφαλο(ν)» γράφεται χωριστά σαν «ψαροκέφαλον – 1910» και «ψαροκέφαλο – 1950», γιατί την πρώτη φορά στη λέξη υπάρχει το (λόγιο ή διαλεκτικό) τελικό «ν», ενώ τη δεύτερη όχι.

Μετά από μερικά χρόνια ενασχόλησής μου με τη λεξικογραφία, επέλεξα μεταξύ αρκετών λεξικών, δεκαπέντε βασικά έργα, που χρονικά καλύπτουν το διάστημα 1527-1995. Η εργασία μου περιέχει τις ρωμαίικες λέξεις που υπάρχουν στα δεκαπέντε λεξικά. Οι περισσότερες από αυτές, θεωρούνται αποκλειστικά λέξεις της δημοτικής γλώσσας. Υπάρχουν ωστόσο και λέξεις της δημοτικής που τις βρίσκουμε (με την ίδια ή παραπλήσια έννοια) και στα λεξικά της αρχαίας ελληνικής (π.χ. ψιλός, ψυχή, ψώρα).

Για την ερμηνεία των λέξεων ο ενδιαφερόμενος θα πρέπει να προστρέξει στο ίντερνετ, καθώς τα περισσότερα από αυτά τα βιβλία μπορεί να τα βρει ελεύθερα σε ηλεκτρονική μορφή.

Ας σημειωθεί τέλος πως οι λέξεις που υπάρχουν στον πίνακα, αποτελούν μέρος μόνο της ρωμαίικης, καθώς απουσιάζουν οι λέξεις δεκάδων διαλεκτικών λεξικών. Με αυτή την έννοια, μπορεί να χαρακτηριστούν σαν οι λέξεις της κοινής ρωμαίικης γλώσσας.

 

 

Τα λεξικά

1527

Εισαγωγή νέα επιγραφομένη, ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΣ, ήγουν Στέφανος τίμιος, ώστε μαθείν, αναγινώσκειν, γράφειν, νοείν & λαλείν, την ιδιωτικήν, & την αττικήν γλώσσαν των γραικώνέτι δε και την γραμματικήν, & την ιδιωτικήν γλώσσαν των λατίνων μετά πάσης ευκολίας, & εν ολίγω χρόνω, και χωρίς διδασκάλου, πράγμα λίαν ωφέλιμον εις πάσαν τάξιν των ανθρώπων, συντεθειμένον και εις φως εκδοθέν παρά του επιτηδειοτάτου, και ευμηχανικού ανθρώπου Στεφάνου του εκ Σαβίου, του τυπωτού των ελληνικών, και των λατινικών γραμμάτων εν τη εκλαμπροτάτη πόλει των Ενετών, Venetiis MDXXVII.

1614

Ioannis Meursi, glossarium graeco-barbarum - In quo præter vocabula quinque millia quadringenta, officia atque dignitates imperij Constantinop. tam in palatio, quàm ecclesia aut militia, explicantur, & illustrantur, Lugduni Batavorum, apud L. Elzevirium, 1614.

1622

Vocabolario Italiano et Greco nel Quale si contiene come le voci Italiane si dicano in Greco Volgare, composto dal P. Girolamo Germano della Compagnia di GIESV, in Roma, per l’Herede di Bartolomeo Zanneti, 1622.

1635

Simone Portio, Λεξικόν Λατινικόν, Ρωμαίκον και Ελληνικόν, εις το οποίον τα λατινικά λόγια συμφωνούναι τα Ρωμαίκα, και τα Ελληνικά. Εσμίχθηκε με τούτο στο τέλος του βιβλίου άλλον ένα λεξικόπουλον, εις το οποίον τα Ρωμαίκα λόγια κατ αλφάβητον βαλμένα γυρίζονται πρώτα ελληνικά και απέκει Λατινικά - Dictionarium latinum, graeco-barbarum, et litterale, in quodictionibus latinis suae quoque graecae linguae vernaculae necnon etiam litteralis vocesrespondent. Accessit insuper aliud in calce operis dictionariolum, in quo prius ordine alphabetico dispositae vernaculae linguae graecae dictiones, graco-litterales, tum latinar redduntur, Parisiorum 1635.

1659

Θησαυρός της εγκυκλοπαιδικής βάσεως τετράγλωσσος μετά της των επιθέτων εκλογής, και διττού των λατινικών τε και Ιταλικών λέξεων πίνακος, εκ διαφόρων παλαιών τε και νεωτέρων λεξικών συλλεχθείς παρά Γερασίμου Βλάχου του Κρητός, Venetiis MDCLVIIII.

1709

Αλέξιος Σουμαβέραιος (Alessio da Somaverra), Θησαυρός της Ρωμαϊκής και της Φραγκικής γλώσσας ήγουν λεξικόν Ρωμαϊκόν και Φραγκικόν πλουσιώτατον, Παρίτζι (Parigi) MDCCIX.

1790

Λεξικόν τρίγλωσσον της Γαλλικής, Ιταλικής και Ρωμαϊκής διαλέκτου, εις τόμους τρεις διηρημένον, συνερανισθέν παρά Γεωργίου Βεντότη, τόμος Γ' Ρωμαϊκο-Γαλλικο-Ιταλικός, Εν Βιέννη της Αουστρίας 1790.

1857

Λεξικόν της καθ' ημάς ελληνικής διαλέκτου, μεθηρμηνευμένης εις το αρχαίον ελληνικόν και το γαλλικόν μετά προσθήκης γεωγραφικού πίνακος των νεωτέρων και παλαιών ονομάτων, έκδοσις δευτέρα επηυξημένη και διωρθωμένη, υπό Σκαρλάτου Δ. του Βυζαντίου, Αθήνησι 1857.

1882

Nouveau dictionnaire grec moderne-français: contenant les termes de la langue parlée et de la langue écrite, Front Cover. Émile Legrand, Garnier frères, Paris 1882.

1910

Λεξικόν ελληνογαλλικόν (και γαλλοελληνικόν) της λαλουμένης Ελληνικής γλώσσης (ήτοι καθαρευούσης και δημώδους) - Dictionnaire grec-francais et francais-grec, υπό Αντωνίου Ηπίτη, 3 τόμοι, εν Αθήναις 1908-1910.

1931

Πέτρου Βλαστού, Συνώνυμα και συγγενικά, τέχνες και σύνεργα, Αθήνα 1931.

1934

Λεξικόν της νέας ελληνικής γλώσσης, ορθογραφικόν και ερμηνευτικόν, συνταχθέν υπό επιτροπής φιλολόγων και επιστημόνων, επιμέλεια Γεωργίου Ζευγώλη, έκδοσις ΠΡΩΙΑ, Αθήναι 1933-1934.

1950

Δ. Δημητράκου, Μέγα λεξικόν όλης της ελληνικής γλώσσης, 15 τόμοι, Αθήναι.

1983

Ν. Π. Ανδριώτη, Ετυμολογικό λεξικό της κοινής Νεοελληνικής, τρίτη έκδοση με διορθώσεις και προσθήκες του συγγραφέα, Θεσσαλονίκη 1983.

1995

Εμμανουήλ Κριαρά, Νέο ελληνικό λεξικό της σύγχρονης δημοτικής γλώσσας (γραπτής και προφορικής), Αθήνα 1995.

 

ρωμαίικες λέξεις που αρχίζουν από ρο-ρω

 

ρόβη

1857

ρόβι

1857

ροβιθί

1709

ροβίθι

1622

ροβιθιά

1934

ροβιθύς

1882

ροβολάω

1882

ροβόλημα

1931

ροβολητά

1950

ροβολητό

1931

ροβόλισμα

1931

ροβολιστά

1950

ρόβολος

1910

ροβολώ

1910

ρόγα

1614

ρογαλίδα

1882

ρογάτορας

1709

ρογγάδα

1931

ρόγγι

1931

ρογγιά

1931

ρογγίζω

1931

ρόγγισμα

1931

ρόγδι

1659

ρογεμένος

1527

ρόγευμα

1790

ρογευμένος

1790

ρογεύομαι

1709

ρογεύω

1622

ρογί

1709

ρογιά

1931

ρόγια (τα)

1931

ρογιάζω

1910

ρογιαστός

1709

ρογιάτικος

1934

ρογκάδα

1950

ρογκίζω

1950

ρόγκισμα

1950

ρόγκολο

1934

ρογοδουλεύγω

1659

ρογοδουλεύω

1709

ρογός

1910

ρόγος

1910

ρόδα

1659

ροδακινής

1931

ροδακινιά

1622

ροδάκινο

1614

ροδάκλινον

1527

ροδάμι

1931

ροδαμίζω

1950

ροδαμός

1931

ροδάνι

1857

ροδανιά

1709

ροδανίζω

1857

ροδάνισμα

1910

ροδάντσα

1910

ροδαριά

1709

ροδαρός

1931

ροδάρω

1659

ροδάτος

1950

ροδάφνη

1983

ροδαφνιά

1934

ροδέλα

1995

ροδέλλα

1910

ροδής

1934

ρόδι

1659

ροδιά

1622

ροδίζομαι

1709

ροδίζω

1709

ροδινός

1709

ρόδινος

1931

ρόδισμα

1995

ροδισμένος

1709

ροδίτης

1659

ροδίτικος

1934

ροδίτσα

1931

ρόδο

1934

ροδογελούσα

1931

ροδοζάχαρη

1709

ροδοζύμωτη

1931

ροδόκαλη

1931

ροδοκάλλι

1950

ροδόκαλος

1934

ροδοκαλούσα

1931

ροδοκάνι

1931

ροδοκοκκίνη

1882

ροδοκοκκινίζω

1659

ροδοκόκκινος

1622

ροδόκορμη

1931

ροδόκρασο

1931

ροδόκρινη

1931

ροδολάδι

1659

ροδόλαδον

1622

ροδομαγουλάτος

1931

ροδομάγουλος

1934

ροδόμελι

1709

ροδόμελο

1931

ροδομύριστη

1931

ροδομύριστος

1934

ροδόνερο

1934

ροδοξίδι

1709

ροδόξιδο

1934

ροδόξιδον

1709

ροδόξυλο

1931

ροδοπέρβολον

1659

ροδοσκέπαστος

1934

ροδόσταγμα

1934

ροδοστάλι

1931

ροδόσταμα

1622

ροδοστάματα (τα)

1614

ροδόσταμνο

1931

ροδόσταμο

1950

ροδόσταμον

1659

ροδοστέφανος

1950

ροδοστεφανωμένος

1934

ροδοστεφάνωτος

1950

ροδότζοφλον

1709

ροδότσεφλον

1857

ρόδουλο

1931

ροδοφαίνομαι

1950

ροδοφέγγω

1950

ροδόφλι

1931

ροδοφόρετος

1950

ροδόφυλλο

1950

ροδοχαράζω

1950

ροδοχάραμα

1931

ροδύς

1950

ροδώνας

1950

ροδωνιά

1934

ροδωπός

1950

ροζ

1934

ρόζα

1882

ροζακί

1709

ροζάρικος

1659

ροζάριο

1709

ροζέτα

1709

ροζέττα

1910

ροζιάζω

1931

ροζιάρης

1934

ροζιάρικος

1622

ρόζιασμα

1995

ροζιασμένος

1931

ροζόλι

1857

ροζονάρισμα

1659

ροζονάρω

1659

ρόζος

1622

ροΐ

1857

ροϊδάμι

1931

ροϊδέα

1614

ροΐδι

1659

ρόιδι

1622

ροϊδιά

1882

ροίδινός

1931

ρόιδο

1931

ρόιδον

1527

ροϊδόσπυρο

1931

ροϊδότζοφλον

1709

ροκ

1950

ρόκα

1527

ροκάνα

1857

ροκάνας

1950

ροκανάω

1931

ροκάνη

1931

ροκάνι

1790

ροκανίδι

1857

ροκανίζω

1790

ροκάνισμα

1790

ροκάς

1882

ροκέτα

1931

ροκέτο

1709

ροκέττα

1910

ροκίζω

1709

ρόκκα

1614

ροκοκέφαλος

1857

ροκφόρ

1934

ρολό

1934

ρολογάδικο

1931

ρολογάς

1931

ρολόγι

1910

ρολόι

1910

ρόλος

1950

ρομάντζα

1950

ρομαντζάρω

1995

ρομάντζο

1950

ρομαντσιάρης

1931

ρομβία

1950

ρόμι

1910

ρόμπα

1910

ρομπατσίνα

1983

ρομπινές

1934

ρομπόλα

1995

ρόμπολο

1934

ρόμπος

1659

ρονιά

1931

ρονιό

1931

ροντζίνος

1709

ροπάνι

1983

ρόπη

1931

ροπίδι

1659

ροπιδίζω

1659

ροσμαρί

1709

ροσμαρίνι

1934

ροσμπίφ

1934

ροσμπίφι

1934

ροσόλι

1882

ροσοπίλια

1931

ρόστο

1983

ροστόκι

1934

ροσφαΐ

1709

ροσφέτι

1934

ρότα

1709

ροτόντα

1934

ρότορ

1934

ροτσόκι

1910

ρούβλι

1950

ρούγα

1614

ρούγωμα

1709

ρουγωμένος

1709

ρουγωμός

1709

ρουγώνομαι

1709

ρουγώνω

1709

ρούδα

1659

ρουδάτος

1659

ρούδι

1622

ρουδιά

1622

ρούδιασμα

1931

ρουδότζοφλον

1709

ρουζ

1934

ρουθούνι

1622

ρουθούνια (τα)

1614

ρουθουνίζω

1709

ρουθούνισμα

1709

ρουθουνιστής

1709

ρουθουνίστρα

1709

ρούκα

1950

ρουκάνα

1709

ρουκάνι

1709

ρουκανίδια (τα)

1709

ρουκανίζω

1622

ρουκάνισμα

1622

ρουκανισμένος

1622

ρουκέτα

1934

ρουκούνι

1931

ρουκούτα

1931

ρουλεμάν

1934

ρουλέτα

1934

ρουλό

1934

ρουμάνι

1790

ρουμανίζω

1950

ρουμάνικα

1950

ρουμάνικος

1950

Ρούμελη

1983

Ρουμελιώτης

1931

ρουμελιώτικα

1950

ρουμελιώτικος

1950

Ρουμελιώτισσα

1709

ρούμι

1931

ρούμπα

1934

ρούμπαλα (τα)

1934

ρούμπαλο

1931

ρούμπαλον

1709

ρουμπάρμπαρο

1709

ρουμπάτο

1950

ρουμπί

1709

ρουμπινές

1934

ρουμπίνι

1790

ρουμπινύς

1950

ρούμπλι

1983

ρουμπόνω

1910

ρούμπος

1910

ρουμποσύνη

1931

ρουμπρίκα

1995

ρούμπωμα

1931

ρουμπώνω

1931

ρουνιά

1931

ρούντα

1857

ρουξούνι

1709

ρουξουνίζω

1709

ρουπαδιά

1934

ρουπάκι

1910

ρουπακιά

1934

ρούπι

1709

ρουπώνω

1931

ρούσα

1709

ρουσάλτο

1931

ρουσιά

1709

ρούσικα

1709

ρούσικος

1709

ρουσκοκούκκι

1934

ρουσμάς

1934

ρουσομάτης

1931

ρουσομύτης

1931

ρουσόξανθος

1931

ρούσος

1709

ρούσσα

1934

ρουσφέτι

1910

ρουσφετλής

1931

ρουσφετλίδικος

1931

ρουσφετολόγος

1931

ρουτίνα

1910

ρουτινιέρης

1910

ρουτινιέρικος

1934

ρουτινιέρισσα

1934

ρουτσούνι

1931

ρουφαλιά

1931

ρουφατά

1709

ρουφάτα

1709

ρουφάτος

1790

ρουφεύω

1659

ρούφηγμα

1857

ρουφηγματιά

1934

ρουφηγμένος

1931

ρουφηκτά

1910

ρουφηκτός

1910

ρούφημα

1790

ρουφηματιά

1857

ρουφημένος

1790

ρουφηξιά

1931

ρουφησιά

1857

ρούφησμα

1659

ρουφητά

1790

ρουφητός

1659

ρουφηχτά

1931

ρουφηχτός

1931

ρουφήχτρα

1931

ρουφιάνα

1709

ρουφιανάκι

1709

ρουφιάνεμα

1709

ρουφιάνευμα

1709

ρουφιανεύομαι

1709

ρουφιανεύω

1709

ρουφιανιά

1709

ρουφιανλίκι

1910

ρουφιανόπουλον

1709

ρουφιάνος

1614

ρούφισμα

1622

ρουφισματάκι

1709

ρουφισμένος

1709

ρουφιστά

1709

ρουφιστής

1709

ρουφιστός

1709

ρουφίστρα

1709

ρούφνα

1931

ρουφνίζω

1931

ρουφός

1931

ρούφουλας

1910

ρουφούμαι

1709

ρουφώ

1622

ρούχα (τα)

1659

ρουχάζω

1790

ρουχάλα

1882

ρουχαλάκι

1659

ρουχαλάκια (τα)

1709

ρουχαλητό

1931

ρουχάλια (τα)

1950

ρουχαλίζω

1622

ρουχαλισιά

1931

ρουχάλισμα

1622

ρουχαλιστής

1709

ρουχαλίστρα

1709

ρουχαριό

1931

ρουχικά (τα)

1857

ρουχικό

1934

ρούχινος

1790

ρουχισμός

1931

ρούχνα

1931

ρουχνητό

1931

ρουχνίζω

1931

ρούχο

1527

ρουχόγουνα

1790

ρουχολόγι

1931

ρουχολόι

1950

ρουχομάνι

1931

ρουχοπουλητής

1659

ρουχότοπος

1659

ρουχούνι

1931

ρουχοφύλακας

1709

ρουχοφυλακτής

1659

ροφειά

1709

ροφεύω

1709

ροφός

1910

ροχάλα

1910

ροχαλητόν

1857

ροχαλίζω

1857

ροχάλισμα

1882

ρόχαλον

1857

ροχθίζω

1950

ρόχθος

1950

ρόχος

1950

ρυάζομαι

1934

ρυάζω

1931

ρυάκι

1622

ρυάσιμο

1931

ρυζάλευρο

1934

ρυζάλευρον

1857

ρύζι

1857

ρυζόγαλον

1857

ρυζόνερο

1934

ρυθρινάρι

1857

ρυμούλκι

1931

ρυμουλκιάρομαι

1709

ρυμουλκιάρω

1709

ρυπιπίπιλα

1659

ρυσίπελα

1882

ρυσίπελας

1882

ρώγα

1622

ρωγαλιά

1934

ρωγαλίδα

1857

ρώγαλος

1931

ρωγί

1882

ρώγια

1709

ρωγίτσα

1857

ρωγοβίλια (τα)

1931

ρωγοβύζι

1910

ρωγολόγημα

1709

ρωγολογημένος

1709

ρωγολόγισμα

1910

ρωγολόγος

1622

ρωγολογώ

1622

ρωδιός

1934

ρώκα

1950

ρωμαίικα

1931

ρωμαίικα (τα)

1934

Ρωμαίικο

1931

ρωμαίικος

1934

Ρωμαίκα (τα)

1659

ρωμαικίζω

1709

ρωμαίκος

1622

ρωμαίκος

1709

ρωμάντζα

1934

ρωμαντζάρω

1934

ρωμάντσα

1934

ρωμαντσάρω

1934

ρωμάντσο

1950

ρωμεκάτον

1709

Ρωμέσσα

1709

Ρωμηά

1622

Ρωμηός

1709

Ρωμηοσύνη

1910

ρώμι

1950

Ρωμιά

1709

ρωμιολογιά

1931

ρωμιοπούλα

1931

ρωμιοράφτης

1931

Ρωμιός

1709

Ρωμιοσύνη

1934

ρώνης

1950

ρωπάκι

1950

ρώτημα

1709

ρωτηματάκι

1709

ρωτημένος

1709

ρώτηση

1931

ρωτητής

1931

ρωτώ

1709