Skip to main content

Οικισμοί της Καστοριάς που αρχίζουν από Ζε-Ι

 

Οικισμοί της Καστοριάς που αρχίζουν από Ζε-Ι


 

Δημήτρη Λιθοξόου

 

 

Ζελένγκοζντι / Želengozdi / Желенгозди. Μετονομάστηκε σε Πεντάβρυσον. Στους οδικούς χάρτες αναγράφεται ως Πεντάβρυσο. Στην απογραφή του 2001 ήταν οικισμός του δήμου Αγίας Τριάδος, του νομού Καστορίας. Καταγράφεται σε φορολογικά οθωμανικά κατάστιχα, στα τέλη του 15ου αιώνα. Το χωριό ήταν χωρισμένο σε χριστιανικό και μουσουλμανικό μαχαλά. Οι χριστιανοί ήταν μοιρασμένοι σε εξαρχικούς και πατριαρχικούς. Η μακεδονική ήταν η μητρική γλώσσα όλων των κατοίκων. Το 1912 υπήρχαν εδώ περίπου 500 μουσουλμάνοι και 200 χριστιανοί. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός υποχρεώθηκε μέχρι το 1924 να φύγει όλος στην Τουρκία. Η ελληνική διοίκηση εγκατέστησε, στα εγκαταλειμμένα σπίτια των μουσουλμάνων, χριστιανούς πρόσφυγες από τον Πόντο (στην πλειοψηφία τουρκόφωνους). Το 1928 κατοικούσαν στο χωριό σχεδόν 200 ντόπιοι Μακεδόνες και 400 πρόσφυγες. Κατά το μεσοπόλεμο, οι αρχές ασφαλείας θεωρούσαν  το γηγενή πληθυσμό ως άτομα ανθελληνικών φρονημάτων. Με τη λήξη του εμφυλίου πολέμου, τα 3/4 των Μακεδόνων του οικισμού πέρασαν τα σύνορα, καταφεύγοντας κυρίως στη Βουλγαρία.

 

Πηγές

Желекожд / Костурско: 95 οικογένειες, στα τέλη του 15ου αιώνα [Οθωμανικά Αρχεία].

Zalegosti: «συνοικισμός με εκατόν είκοσι σπίτια» [Pouqueville 1826].

Zelengot, χριστιανοί ορθόδοξοι: 900 [Synvet 1878].

Ζελιγκόστι Καστορίας: «Διαχωριζόμενον υπό ρεύματος εις δύο συνοικίας, ων η μεν μία έχει 190 οικογενείας οθωμανικάς, τέμενος, βρύσιν, η δε ετέρα 60 χριστιανικάς οικογενείας, εκκλησίαν, βρύσιν, συγκοινωνούσας διά λιθίνης γεφύρας» [Σχινάς 1886].

Zelegožd [Αυστριακός Χάρτης].

Желегоже / Костурска каза, 330 χριστιανοί Βούλγαροι και 650 μουσουλμάνοι Βούλγαροι [Кънчов 1900].

Zelegoje / Caza de Kostour (Kastoria), χριστιανικός πληθυσμός: 152 εξαρχικοί Βούλγαροι, 160 πατριαρχικοί Βούλγαροι και 18 Βλάχοι. Λειτουργία ενός εξαρχικού σχολείου με ένα δάσκαλο και 19 μαθητές και ενός πατριαρχικού με ένα δάσκαλο και 16 μαθητές [Brancoff 1905].

Ζελεγκόσδι Καστορίας: «500 ορθόδοξοι Έλληνες και 1.000 Μουσουλμάνοι» [Χαλκιόπουλος 1910].

Ζελεγκόσδι καζά Καστορίας, μικτός οικισμός χριστιανών και μουσουλμάνων [Χάρτης Κοντογόνη].

Ζελεγκόσδη Καστορίας, 718 άτομα (377 άρρενες και 341 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ζελεγκόσδη Καστορίας, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα μαζί με τον οικισμό Μπρέστενη [ΦΕΚ 259 / 21.12.1918].

Желегош, 40 σπίτια χριστιανών Σλάβων και 100 Τούρκων [Милојевић 1920].

Ζελεγκόσδη Καστορίας, 705 άτομα (339 άρρενες και 366 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Ζελιγκόσδη γραφείου Καστορίας, έγινε μικτός οικισμός γηγενών και προσφύγων. Μέχρι το 1926 εγκαταστάθηκαν 105 προσφυγικές οικογένειες (358 άτομα) [ΕΑΠ].

Ζελεγκόσδη, μικτός οικισμός μουσουλμάνων και χριστιανών, έφυγαν 70 οικογένειες μουσουλμάνων (575 άτομα) και ήρθαν 103 οικογένειες προσφύγων από τον Πόντο. Το 1927 διανεμήθηκαν στους πρόσφυγες 113 κλήροι αγροτικής γης έκτασης 5.977 στρεμμάτων και το 1933 άλλοι 51 κλήροι έκτασης 1.357 στρεμμάτων [Πελαγίδης].

Οι περισσότεροι πρόσφυγες που ήρθαν μιλούσαν ποντιακά [Χατζησαββίδης].

Οι περισσότεροι πρόσφυγες που ήρθαν μιλούσαν τούρκικα και λίγοι την ποντιακή διάλεκτο [Selo Želengozdi].

«Η κοινότης Ζελιγκόσδης, μετονομάζεται εις κοινότητα Πενταβρύσου και ο ομώνυμος αυτή συνοικισμός Ζελιγκόσδη εις Πεντάβρυσον» [ΦΕΚ 156 / 8.8.1928].

Πεντάβρυσον (Ζελεγκόσδη) Καστορίας, 597 άτομα (295 άρρενες και 302 θήλεις). Υπήρχαν 378 πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (193 άρρενες και 185 θήλεις). Ομοδημότες ήταν 566, ετεροδημότες 25 και αλλοδαποί 6 [Απογραφή 1928].

Ζελιγκόσδη (Πεντάβρυσον), υπήρχαν 28 ξενόφωνες οικογένειες, όλες δεδηλωμένων σλαυϊκών φρονημάτων [Στατιστική 1932].

Želengozdi: Υπήρχαν 41 μακεδονικές και 150 προσφυγικές οικογένειες το 1940 [Selo Želengozdi].

Πεντάβρυσον Καστορίας: Πραγματικός πληθυσμός 888 (429 άρρενες και 459 θήλεις). Νόμιμος πληθυσμός 871 [Απογραφή 1940].

Αριθμός οικοδομών το έτος 1940: 167 [Γρηγορίου].

Желегоже: Οικισμός χριστιανών Μακεδόνων και μουσουλμάνων Τούρκων το 1912. Οικισμός χριστιανών Μακεδόνων και προσφύγων από τον Πόντο το 1940 [Симовски].

Πεντάβρυσος, 710 κάτοικοι [Στατιστική 1945].

Από το χωριό οι Димитар Воденичаров και Глигор Макаловски ήταν στην Ταξιαρχία του Αιγαίου. Οι Горги Кирјазов, Глигор Велков και Ристо Велков ήταν στο Δημοκρατικό Στρατό.

Πεντάβρυσον Καστορίας: 645 κάτοικοι [Απογραφή 1951].

Στις νεότερες απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός του οικισμού ήταν --> 1961: 616, 1971: 550, 1981: 632, 1991: 759, 2001: 662.

Υψόμετρο 790 [Λεξικό ΕΣΥΕ].

 

1903-1908

Στις 16 Ιουλίου 1903 ο Δραγούμης σημειώνει στο ημερολόγιο: «Εν Ζελιγκόστι (Καστορίας) την 13η Ιουλίου (το χωρίον κατοικείται υπό 150 μουσουλμανικών και 50 ημετέρων οικογενειών) συμμορία συνέλαβε τον τούρκον κεχαγιάν, διαμελίζει αυτόν εις τέσσερα τεμάχια και ρίπτει αυτό προ της θύρας της ως στρατώνος χρησιμευούσης οικίας. 40 στρατιώται και 1 αξιωματικός ήσαν εντός» [Δραγούμης, 190].

Την πρώτη Αυγούστου 1906 ο έλληνας οπλαρχηγός Γιώργος Τσόντος Βάρδας, πληροφορείται ότι δύο άτομα «εφονεύθησαν εις Ζελιγκόστι» [Βάρδας Β, 101].

Στις 24 Μαρτίου 1907, σε αναφορά του μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη προς τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, μεταξύ άλλων σημειώνεται και ο κατά το παρελθόν φόνος του Νικολάου, ελληνοδιδάσκαλου Ζελεγουστίου [Καραβαγγέλης, 65].

 

Selo Želengozdi - Μακεδονικές οικογένειες 1940

Τα ονόματα των αρχηγών των 41 μακεδονικών οικογενειών του χωριού  το έτος 1940 και εντός παρενθέσεως η χώρα που κατέφυγαν ως πολιτικοί πρόσφυγες μετά τον εμφύλιο πόλεμο:

Туваре Дрововски, Поповски Васил, Нуме Попхристов, Поповски, Ристо Манушев, Доро Воденичаров, Горги Кирјазов (Σοβιετική Ένωση), Димитар Манджовски (Γιουγκοσλαβία), Ристо Лековски (Βουλγαρία), Леонида Димитровски (Βουλγαρία), Петре Кутуливски (Βουλγαρία), Аргир  Кутуловски (Βουλγαρία), Паскал Самарџиев (Βουλγαρία), Ставре Самарџиев (Βουλγαρία), Аргир Попов (Βουλγαρία), Лазар Попов (Βουλγαρία), Лазар Леков (Βουλγαρία), Димитар Воденичаров (Γιουγκοσλαβία), Димитар Воденичаров (Βουλγαρία), Марија Самарџиева (Βουλγαρία), Сидо Воденичаров (Βουλγαρία), Горги Манџовски (Βουλγαρία), Васил Манџовски (Βουλγαρία), Глигор Влахов (Βουλγαρία), Колјо Влахов (Βουλγαρία), Андреа Влахов (Βουλγαρία), Димитар Костов (Βουλγαρία), Аргир Костов (Βουλγαρία), Андреа Костов (Βουλγαρία), Спиро Костов (Βουλγαρία), Андон Марков (Βουλγαρία), Димитар Самарџиев (Βουλγαρία), Паскал Самардџиев (Βουλγαρία), Ристо Воденичаров (Βουλγαρία), Сотир Воденичаров (Βουλγαρία), Фоти Галбов (Βουλγαρία), Ристо Галбов, Михајло Кирјазов (Βουλγαρία), Доне Дрововски (Βουλγαρία).

 

Υπόμνημα ΔΣΕ 1947

«Χωριό Πεντάβρυσος. Πιάστηκαν και ξυλοκοπήθηκαν οι: Κ. Ηλιάδης, Μαρίκα Ηλιάδου, Σ. Παπαδόπουλος και Κ. Χατζηιωαννίδης. Καταδιώκονται 8 δημοκρατικοί πολίτες».

 

Σύγχρονα επώνυμα οικογενειών

ΑΜΕΞΙΖΟΓΛΟΥ, ΑΜΠΑΤΖΙΔΗΣ, ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ, ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ, ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ (10), ΑΣΛΑΝΙΔΗΣ (5), ΒΑΓΙΑΝΟΣ, ΒΑΙΟΣ, ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ (3), ΒΑΦΕΙΑΔΗΣ (2), ΒΛΑΧΟΣ (2), ΓΑΒΙΖΙΔΗΣ (6), ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ (10), ΓΙΑΡΟΣ, ΓΚΟΥΝΑΣ, ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ (3), ΔΑΝΙΗΛΙΔΗΣ, ΔΕΛΗΠΟΡΑΝΙΔΗΣ (2), ΔΕΜΕΛΗΣ, ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, ΔΡΑΝΙΤΣΑΡΗΣ (2), ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ (2), ΕΦΡΑΙΜΙΔΗΣ (3), ΗΛΙΑΔΗΣ (7), ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ (2), ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ, ΙΟΡΔΑΝΙΔΗΣ (2), ΙΠΠΟΚΟΜΙΔΗΣ (5), ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΗΣ (3), ΚΑΝΟΥΤΑΣ, ΚΑΠΑΤΑΣΙΔΗΣ (5), ΚΑΡΑΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ (3), ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ, ΚΑΡΑΓΚΟΥΝΗΣ (3), ΚΑΡΑΠΑΣΙΔΗΣ, ΚΑΡΑΣΑΒΒΙΔΗΣ, ΚΛΑΖΙΔΗΣ (5), ΚΟΥΝΙΟΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ, ΚΩΣΤΙΔΗΣ (10), ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ (9), ΛΕΒΕΝΤΗΣ, ΛΙΑΧΟΠΟΥΛΟΣ, ΜΑΝΤΡΑΤΖΗΣ, ΜΑΣΜΑΝΙΔΗΣ (2), ΜΕΛΛΙΟΣ, ΜΗΛΙΟΣ, ΜΟΥΡΑΤΙΔΗΣ, ΜΥΛΩΝΑΣ, ΝΙΚΟΛΑΟΥ (5), ΝΤΟΤΑΣ, ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ (3), ΞΕΝΙΔΗΣ, ΞΥΛΑΣ (2), ΠΑΙΤΑΡΙΔΗΣ (2), ΠΑΝΑΓΙΩΤΙΔΗΣ (4), ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ, ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ (30), ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΙΔΗΣ (3), ΠΑΣΧΑΛΙΔΗΣ (5), ΠΑΥΛΟΥ (4), ΠΕΤΜΕΖΑΣ (2), ΠΙΠΕΡΙΔΗΣ (3), ΡΙΖΟΠΟΥΛΟΣ, ΣΑΛΠΙΓΓΙΔΗΣ (2), ΣΑΡΒΑΝΙΔΗΣ (10), ΣΗΜΑΙΟΦΟΡΙΔΗΣ (3), ΣΙΑΤΡΑΣ, ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ (4), ΣΥΜΠΤΙΚΙΔΗΣ, ΤΟΠΑΛΙΔΗΣ (4), ΤΣΑΓΚΑΣ, ΤΣΑΝΑΣΙΔΗΣ (6), ΤΣΕΝΕΚΙΔΗΣ, ΥΦΑΝΤΙΔΗΣ (8), ΦΙΛΙΠΠΟΥ, ΦΩΤΙΑΔΗΣ (7), ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ (2), ΧΑΤΖΗΙΩΑΝΝΙΔΗΣ (6), ΧΑΤΖΗΚΙΔΗΣ, ΧΑΤΖΗΣΑΒΒΑΣ, ΨΩΜΙΑΔΗΣ (4).

 

Ζέλενγκραντ / Zelengrad / Зеленград. Μετονομάστηκε σε Μεσόβραχον. Στους οδικούς χάρτες αναγράφεται ως Μεσόβραχο. Στην απογραφή του 2001 ήταν οικισμός του δήμου Ακριτών του νομού Καστορίας. Μέχρι το 1924 ζούσαν εδώ περίπου 300 μουσουλμάνοι, που είχαν σαν μητρική γλώσσα τη μακεδονική. Οι άνθρωποι αυτοί υποχρεώθηκαν  να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να μεταναστεύσουν στην Τουρκία. Στη θέση τους το ελληνικό κράτος εγκατέστησε 70 πρόσφυγες από τον Πόντο.

 

Πηγές

Ζελιγκράδι Καστορίας: 300 οθωμανοί [Σχινάς 1886].

Zelengrad [Αυστριακός Χάρτης].

Ζελιγκράδι Καστορίας: «350 Μουσουλμάνοι» [Χαλκιόπουλος 1910].

Ζελεγκράδι καζά Καστορίας, μουσουλμανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Ζελεγκράδ Καστορίας, 304 άτομα (157 άρρενες και 147 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ζελεγκράδ Καστορίας, αποτέλεσε οικισμό της κοινότητας Ρέβανης [ΦΕΚ 259 / 21.12.1918].

Зеленград, 40 σπίτια μουσουλμάνων Σλάβων [Милојевић 1920].

Ζελεγιράδ Καστορίας, 260 άτομα (129 άρρενες και 131 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Ζέλιγκραδ γραφείου Καστορίας, έγινε καθαρά προσφυγικός οικισμός. Μέχρι το 1926 εγκαταστάθηκαν 18 προσφυγικές οικογένειες (72 άτομα) [ΕΑΠ].

Ζέλεγραδ, μουσουλμανικός οικισμός, έφυγαν 40 οικογένειες μουσουλμάνων (230 άτομα) και ήρθαν 18 οικογένειες προσφύγων από τον Πόντο. Μεταξύ 1931-1936 διανεμήθηκαν στους πρόσφυγες 25 κλήροι αγροτικής γης, έκτασης 863 στρεμμάτων [Πελαγίδης].

«Ο συνοικισμός Ζέλεγκραδ της κοινότητος Ρεβάνης (Διποταμιάς) μετονομάζεται εις Μεσόβραχον» [ΦΕΚ 206 / 28.9.1927].

Μεσόβραχον (Ζέλεγκραδ) Καστορίας, 93 άτομα (51 άρρενες και 42 θήλεις). Υπήρχαν 60 πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (25 άρρενες και 35 θήλεις). Ομοδημότες ήταν 69 και ετεροδημότες 24 [Απογραφή 1928].

Μεσόβραχον Καστορίας: Πραγματικός πληθυσμός 110 (60 άρρενες και 50 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Αριθμός οικοδομών το έτος 1940: 20 [Γρηγορίου].

Зеленград: Οικισμός μουσουλμάνων Μακεδόνων το 1912. Οικισμός χριστιανών προσφύγων το 1940 [Симовски].

Μεσόβραχος, 110 κάτοικοι [Στατιστική 1945].

Μεσόβραχον Καστορίας: 55 κάτοικοι [Απογραφή 1951].

Στις νεότερες απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός του οικισμού ήταν --> 1961: 48, 1971: 27, 1981: 16, 1991: 58, 2001: 42.

Υψόμετρο 1.090 [Λεξικό ΕΣΥΕ].

 

Σύγχρονα επώνυμα οικογενειών

ΚΑΜΤΖΗΡΙΔΗΣ, ΚΑΜΨΙΡΙΔΗΣ, ΣΑΒΒΟΥΛΙΔΗΣ, ΣΑΡΡΟΣ.

 

Ζέλιν / Želin / Желин. Μετονομάστηκε σε Χιλιόδενδρον. Στους οδικούς χάρτες αναγράφεται ως Χιλιόδενδρο. Στην απογραφή του 2001 ήταν οικισμός του δήμου Αγίας Τριάδος, του νομού Καστορίας. Ο πληθυσμός του αποτελείτο από χριστιανούς μακεδονόφωνους και μουσουλμάνους τουρκόφωνους. Η πλειοψηφία των χριστιανών κατοίκων είχε προσχωρήσει στην εξαρχία. Επίσης πολλοί από αυτούς ήταν οργανωμένοι αυτονομιστές. Το 1912 ζούσαν εδώ περίπου 300 χριστιανοί και 200 μουσουλμάνοι. Οι τελευταίοι υποχρεώθηκαν να μεταναστεύσουν μέχρι το 1924 στην Τουρκία. Η ελληνική διοίκηση εγκατέστησε στα σπίτια τους χριστιανούς πρόσφυγες, κυρίως από τη Μικρά Ασία (μεταξύ των οποίων υπήρχαν και τουρκόφωνοι). Το 1928 υπήρχαν στο χωριό γύρω στους 300 γηγενείς και 150 πρόσφυγες. Πολλοί κάτοικοι, από το μεσοπόλεμο μέχρι τη λήξη του εμφυλίου, οργανώθηκαν σε αριστερές οργανώσεις. Πενήντα σχεδόν από αυτούς, βρέθηκαν το 1949 πολιτικοί πρόσφυγες στη Γιουγκοσλαβία και σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Μεταπολεμικά παρέμειναν στο χωριό 382 Μακεδόνες.

 

Πηγές

Zeli, χριστιανοί ορθόδοξοι: 600 [Synvet 1878].

Ζιελίνι Καστορίας: «Χωρίον έχον 120 οικογενείας Οθωμανών και ολίγων Βουλγάρων, τέμενος, 2 βρύσεις και φρέατα» [Σχινάς 1886].

Želin [Αυστριακός Χάρτης].

Желинъ / Костурска каза, 336 χριστιανοί Βούλγαροι και 200 μουσουλμάνοι Βούλγαροι [Кънчов 1900].

Jelin / Caza de Kostour (Kastoria), χριστιανικός πληθυσμός: 416 εξαρχικοί Βούλγαροι. Λειτουργία ενός εξαρχικού σχολείου με ένα δάσκαλο και 33 μαθητές [Brancoff 1905].

Ζελήνι, μικτό χωριό προ του οθωμανικού Συντάγματος του 1908 και μικτό μετά. Προσήλθαν μερικές οικογένειες [Έγγραφο 4278].

Ζελήνι: «Σχισματικό από του 1902» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].

Ζελίνη Καστορίας: «300 σχισματικοί Βουλγαρίζοντες και 180 Μουσουλμάνοι» [Χαλκιόπουλος 1910].

Ζιελίνι καζά Καστορίας, μικτός οικισμός χριστιανών και μουσουλμάνων [Χάρτης Κοντογόνη].

Ζελήνη Καστορίας, 592 άτομα (324 άρρενες και 268 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ζελήνη Καστορίας, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα μαζί με τους οικισμούς Ίζγλιμπι και Μανιάκοι [ΦΕΚ 259 / 21.12.1918].

Желин, 60 σπίτια χριστιανών Σλάβων και 30 Τούρκων [Милојевић 1920].

Желин, 60 μακεδονικές οικογένειες και 40 τουρκικές πριν το 1924. Στη θέση των Τούρκων που έφυγαν εγκαταστάθηκαν 35 οικογένειες από τη Μικρά Ασία [Selo Želin].

Ζελήνη Καστορίας, 457 άτομα (211 άρρενες και 246 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Ρευστοποιήθηκαν τρεις περιουσίες κατοίκων που μετανάστευσαν με τις οικογένειές τους στη Βουλγαρία [Μιχαηλίδης].

Ζελήνη γραφείου Καστορίας, έγινε μικτός οικισμός γηγενών και προσφύγων. Μέχρι το 1926 εγκαταστάθηκαν 35 προσφυγικές οικογένειες (140 άτομα) [ΕΑΠ].

Ζελήνη, μικτός οικισμός μουσουλμάνων και χριστιανών, έφυγαν 70 οικογένειες μουσουλμάνων (150 άτομα) και ήρθαν 35 οικογένειες προσφύγων: 23 από τη Μικρά Ασία και 12 από τον Πόντο. Μεταξύ 1929 και 1931 διανεμήθηκαν στους πρόσφυγες 45 κλήροι αγροτικής γης, έκτασης 5.357 στρεμμάτων [Πελαγίδης].

Μεταξύ των προσφύγων υπήρχαν και τουρκόφωνοι [Νατσούλης].

«Η κοινότης Ζελήνης, μετονομάζεται εις κοινότητα Χιλιοδένδρου και ο ομώνυμος αυτή συνοικισμός Ζελήνη εις Χιλιόδενδρον» [ΦΕΚ 206 / 28.9.1927].

Χιλιόδενδρον (Ζελήνη) Καστορίας, 440 άτομα (204 άρρενες και 236 θήλεις). Υπήρχαν 133 πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (70 άρρενες και 63 θήλεις). Ομοδημότες ήταν 411, ετεροδημότες 27 και αλλοδαποί 2 [Απογραφή 1928].

Ζελήνη (Χιλιόδενδρον), υπήρχαν 60 ξενόφωνες οικογένειες [Στατιστική 1932].

Χιλιόδενδρον Καστορίας: Πραγματικός πληθυσμός 624 (309 άρρενες και 312 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Αριθμός οικοδομών το έτος 1940: 116 [Γρηγορίου].

Желин: Οικισμός χριστιανών Μακεδόνων και μουσουλμάνων Τούρκων το 1912. Οικισμός χριστιανών Μακεδόνων και προσφύγων Μικρασιατών το 1940 [Симовски].

Οι οργανωμένοι στο ΕΑΜ (ντόπιοι και πρόσφυγες) τα χρόνια της κατοχής υπολογίζονται σε 300 άτομα [Selo Želin].

Χιλιόδενδρον, 649 κάτοικοι, εκ των οποίων 325 ήταν σλαυόφωνοι. Συνείδησις Β κατά 50%. Έδρασαν αντεθνικώς 21. Ευρίσκονται εις Σερβία ή Βουλγαρία 6. Ευρίσκονται εις φυλακή δυνάμει ενταλμάτων 2. Ευρίσκονται εις τας οικίας των ανενόχλητοι 11. Ευρίσκονται εις εγκληματικάς συμμορίας 1 [Στατιστική 1945].

Желин: Μεταξύ Μαρτίου 1948 και Αυγούστου 1950, η ελληνική διοίκηση πήρε 41 παιδιά από το χωριό στο ίδρυμα της βασίλισσας Φρειδερίκης «Αγία Τριάδα» στη Θεσσαλονίκη. Από την άλλη, 3 παιδιά του χωριού τα οδήγησαν οι αντάρτες, κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης [Мартинова, 50-52].

Χιλιόδενδρον Καστορίας: 511 κάτοικοι [Απογραφή 1951].

Οι μακεδόνες κάτοικοι του χωριού, υπολογίζονται σε 382 άτομα το 1953 [Selo Želin].

Στις νεότερες απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός του οικισμού ήταν --> 1961: 525, 1971: 527, 1981: 565, 1991: 638, 2001: 617.

Υψόμετρο 700 [Λεξικό ΕΣΥΕ].

 

1903-1908

Οργανωμένοι από το Ζέλιν στο ВМРО πριν το Ίλιντεν ήταν οι: Стерјо Ицков, Димитар Иванов-Даскалов, Димитар Димов, Анастас Дубов, Конда Зисова, Колев Томо, Наум Јанакиев, Томо Јанакиев, Наско Ицков, Ристо Ицков, Петар Зисов, Јанајки Зисов, Васил Шанев, Митра Шанева, Мера Пулова, Аргир Јанакиев, Васил Јанакиев, Гјорги Колев, Атанас Палев, Дине Кјосев, Пандо Кјосев, Гамјан Кјосев, Христо Кита, Стерја Кита, Васил Томанов, Атанас Гелин, Ристоица Гелина, Стерјо Зисов, Манјо Нуци, Гора Ристова, Никола Мунжов, Тепа Мунжова, Поп Васил, Султана Поп Василева, Анастас Лазаров [Selo Želin].

Ο οπλαρχηγός Ναούμ Σπανός είχε σκοτώσει πριν το Ίλιντεν τον εξαρχικό παπά στο Ζέλιν. Το γεγονός το περιγράφει ο ίδιος ως εξής: «Μετ' ολίγας ημέρας έμαθα από τον μητροπολίτην Καραβαγγέλην ότι ο βουλγαρόπαπας από το Ζελίνι παπά Κώστας μεγάλο κακό κάμνει και πρέπει να σκοτωθή. Όταν άκουσα αυτά, περίμενα ευκαιρία, διά να τον σκοτώσω... Ο Ισεΐν μετά του αδελφού του Μουσταφά ήσαν αγροφύλακες του χωρίου Ζελίνι. Εφύγαμε το Σάββατο κατά τας τέσσερις το απόγευμα και εφθάσαμε εις τας πέντε στην εκκλησία εις το Ζελίνι. Εκεί μου έφερε το όπλο του αδελφού του. Μόλις έφτασε ο βουλγαρόπαπας ανέβηκε να σημάνη. Εκεί του ρίχνω μία και πέφτει κάτω. Ανεβήκαμε με τον Ισεΐν, του κόψαμε το κεφάλι, το έβαλα σε ένα μαντήλι μεγάλο βλάχικο και πήρα δρόμο, Βγήκαν οι Τούρκοι του χωριού, σαν άκουσαν τον πυροβολισμόν, και άρχισαν να πυροβολούν». Ο Ναούμ έθαψε προσωρινά το κεφάλι του παπά και αργότερα το πήγε στην μητρόπολη Καστοριάς πεσκέσι στο Γερμανό Καραβαγγέλη: «Ο Δεσπότης εκοιμάτο. Τον εξυπνήσαμε. Με την καλημέρα που του είπα αμέσως του λέγω "τον εγνώριζες τον Βούλγαρο παπά Κώστα, -Πως; μου λέγει, άλλοτε ήταν δικός μας παπάς και όταν έγινε Βούλγαρος εχειροτόνησα άλλον παπά Κώστα στη θέση του". Αμέσως έβγαλα το κεφάλι του Βουλγάρου παπά Κώστα από τον ντουρβά και του λέγω "Αυτός είναι;" Μόλις τον είδε, είπε "Τον άτιμον! Πως χθες δεν μου το είπες;" Του είπα "Δεν βαστάς από τη χαρά σου μυστικό και δι αυτό δεν σου το είπα"» [Σπανός, 359-362]

Σύμφωνα με τον Ίωνα Δραγούμη, από το Ζελίνι καταγόταν ο Βοεβόδας Στέργιος που έδρασε στα Κορέστια τις μέρες του Ίλιντεν [Δραγούμης, 223].

Στις αρχές Μαΐου του 1904 δολοφονήθηκε ο πατριαρχικός παπάς του χωριού Ζελήνη [Προξενείο Μοναστηρίου, έγγραφο 514, 12.5.1904].

Τον Ιούνιο του 1904 ο έλληνας πρόξενος Μοναστηρίου Δημήτρης Καλλέργης, σε επιστολή του προς τον υπουργό Εξωτερικών Άθω Ρωμάνο, γράφει μεταξύ άλλων, πως το χωριό Ζελήνι προσχώρησε το Σεπτέμβριο του 1903 στο πατριαρχείο, από φόβο των οθωμανικών αντιποίνων, και «ουχί εκ πεποιθήσεως εις την ορθοδοξίαν» [Προξενείο Μοναστηρίου, έγγραφο 653, 28.6.1904].

Ο Βάρδας γράφει στο ημερολόγιό του, στις 29 Ιουλίου 1906, για σχέδιο δολοφονικής επίθεσης μουσουλμάνων μισθοφόρων της ελληνικής οργάνωσης: «Οι οθωμανοί αύριον θα εκτελέσωσιν άλλην πράξιν πλησίον του Ζελινίου με αμοιβήν κατά κεφαλάς» [Βάρδας Β, 89].

Λίγο αργότερα, στις 4 και στις 24 Αυγούστου 1906, ο προαναφερόμενος έλληνας αρχηγός σημειώνει την απόπειρα εξαγοράς αντρών, της τσέτας του βοεβόδα Θωμά (Σώμου) από το Ζελίνι [Βάρδας Β, 106 και 146].

Αυτός ο Θωμάς (Τώμας) δικάστηκε τον Οκτώβριο του 1907 από το Έκτακτο Στρατοδικείο Μοναστηρίου, αλλά αθωώθηκε «δι' έλλειψιν αποδείξεων» [ΕΜΠΡΟΣ, 31.10.1907, σ. 3].

Το 1908 η τσέτα του Бузо από το Τσέτιροκ έσφαξε τους Зисо Келепуров και Пандо Болгуров, κατοίκους του Ζέλιν, οι οποίοι μαζί με τους Поп Коста (Παπά-Κώστα), Ставро Жамбов και Нумо Жагатуров αποτελούσαν την ελληνική οργάνωση του χωριού, που είχε δημιουργηθεί από το δεσπότη Καραβαγγέλη [Selo Želin].

 

Selo Želin - κάτοικοι 1940

Κατάλογος των κατοίκων του χωριού Ζέλιν το έτος 1940 (Список на жителите на село Желин во 1940 година).

Περιέχει τα ονόματα των αρχηγών 70 μακεδονικών οικογενειών (380 άτομα) που ζούσαν στο χωριό το 1940, τα μέλη κάθε οικογένειας και το που βρέθηκαν αυτά μετά τον εμφύλιο πόλεμο:

1. Зисов Петре, είκοσι ένα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

2. Зисов Јоти, επτά άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

3. Зисов Трајко, έντεκα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

4. Зисов Стерјо, οκτώ άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

5. Зисов Наке, δεκατρία άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

6. Кирјазова Томе, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

7. Кирјазова Томе, τρία άτομα. Άλλοι παρέμειναν στην Ελλάδα και άλλοι κατέφυγαν στη Σοβιετική Ένωση.

8. Џамбов Глигор, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

9. Поповски Горги, δύο άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

10. Кирјазов Маљо, έξι άτομα. Άλλοι παρέμειναν στην Ελλάδα και άλλοι κατέφυγαν στη Σοβιετική Ένωση.

11. Паљов Стерјо, οκτώ άτομα. Άλλοι παρέμειναν στην Ελλάδα και άλλοι κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία και τη Σοβιετική Ένωση.

12. Дубов Никола, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

13. Паљов Насо, οκτώ άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

14. Караколев Васил, δύο άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

15. Караколева Фанја, τρία άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

16. Ташова Лена, εννέα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

17. Томанов Тоне, δέκα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

18. Ќосев Пандо, δέκα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

19. Ќосев Никола, έξι άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

20. Даскалов Благоја, πέντε άτομα. Άλλοι παρέμειναν στην Ελλάδα και άλλοι κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία.

21. Болгуров Никола, δώδεκα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

22. Болгуров Глигор, τρία άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

23. Џамбров Горги, τέσσερα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

24. Болгуров Зицо, επτά άτομα. Κατέφυγαν στην Τσεχοσλοβακία.

25. Болгуров Васил, ένα άτομο.

26. Болгуров Хрисостомо, ένα άτομο. Παρέμεινε στην Ελλάδα.

27. Папујов Славе, επτά άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

28. Папујов Алексо, δύο άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

29. Келепѕров Никола, επτά άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

30. Спиров Наум, έξι άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

31. Колев Васил, δύο άτομα. Κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία.

32. Темелков Тодор, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

33. Мунџов Кузо, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

З4. Мунџов Трпо, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

35. Мунџов Томе. Παρέμεινε στην Ελλάδα.

36. Типова Доца, τρία άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

37. Лазаров Таше, επτά άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

38. Варсанов Аргир, επτά άτομα. Κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία.

39. Варсамов Томе, δύο άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

40. Драпицаров Глигор, τέσσερα άτομα. Μετανάστευσαν στην Αμερική.

41. Драпичаров Јоти, τέσσερα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

42. Пуров Горги, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

43. Лазаров Насо, έξι άτομα. Άλλοι παρέμειναν στην Ελλάδα και άλλοι κατέφυγαν στην Τσεχοσλοβακία.

44. Пуров Пандо, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

45. Димова Тана, τέσσερα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

46. Дубов Горги, επτά άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

47. Шанев Дине, τέσσερα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

48. Шанева Кузовица, δύο άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

49. Лазаров Петро, πέντε άτομα. Άλλοι παρέμειναν στην Ελλάδα και άλλοι κατέφυγαν στη Σοβιετική Ένωση.

50. Драничаров Паскал, δέκα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

51. Колев Никола, επτά άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

52. Кирјазов Вангел, τρία άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

53. Мунџов Коле, δέκα άτομα. Άλλοι παρέμειναν στην Ελλάδα και άλλοι κατέφυγαν στην Πολωνία.

54. Мунџов Коле, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

55. Шагаров Павле, δύο άτομα. Κατέφυγαν στην Τσεχοσλοβακία.

56. Темелков Коле, τέσσερα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

57. Темелков Коле, τρία άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

58. Темелков Буре, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

59. Џагадуров Никола, εννέα άτομα. Άλλοι παρέμειναν στην Ελλάδα και άλλοι κατέφυγαν στη Σοβιετική Ένωση.

60. Халќадов Танац, επτά άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

61. Халќадов Дине, έξι άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

62. Халќадов Павле, τέσσερα άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

63. Џагадурова Митривица, τρία άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

64. Зисов Сидо, δύο άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

65. Зисов Васил, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

66. Ќосева Цана, έξι άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

66. Ќосева Цана, πέντε άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

67. Лазаров Лазо, δύο άτομα. Παρέμειναν στην Ελλάδα.

68. Џамбов Петре, τέσσερα άτομα. Άλλοι παρέμειναν στην Ελλάδα και άλλοι κατέφυγαν στην Πολωνία.

69. Шанов Живко, τέσσερα άτομα. Κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία.

70. Бонкаров Никола, δύο άτομα. Κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία.

 

Selo Želin - Μακεδόνες μέλη του ΕΛΑΣ

(Список на учесниците во ЕЛАС)

Σύνολο 17 άτομα:

Зицор Тодор (σκοτώθηκε), Палов Мине (σκοτώθηκε), Ќосев Паскал (σκοτώθηκε), Ќосев Никола (σκοτώθηκε), Даскалов Благоја (πρόσφυγας στη Γιουγκοσλαβία), Болгуров Васил (σκοτώθηκε), Спиров Томе (παρέμεινε στην Ελλάδα), Варсамов Аргир (πρόσφυγας στη Γιουγκοσλαβία),  Варсамов Томе (σκοτώθηκε), Лазаров Христо  (πρόσφυγας στην Τσεχοσλοβακία), Лазаров Петре (πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση), Мунцов Фоти (πέθανε), Шагаров Павле (πρόσφυγας στην Τσεχοσλοβακία), Шагаров Насе (παρέμεινε στην Ελλάδα), Лазаров Таше (σκοτώθηκε), Шанев Жиско (πρόσφυγας στη Γιουγκοσλαβία), Бочаров Коле (πρόσφυγας στη Γιουγκοσλαβία).

 

 

Υπόμνημα ΔΣΕ 1947

«Χωριό Χιλιόδενδρο. Βασανίστηκαν απάνθρωπα 48 δημοκράτες από οπλισμένους προδότες, χωροφύλακες, συμμορίτες και τον καθοδηγητή Γιαννόπουλο: Θ. Ζήσης, Γ. Μούργος, Γ. Παπαχρήστου, Δ. Κυριαζής, Ν. Κυριαζής, Μ. Κυριαζής, Ν. Ντούπος, Ελένη Κυριακού, Σταυρούλα Κυριακού, Θ. Κιοσές, Χ. Κυριαζής, Γ. Μπουλγούρης, Χ. Κιοσές, Θ. Θεμελής, Θ. Ναούμ, Αθανασία Μούρτζη, Κ. Μούρτζιος, Β. Περπεράκης, Γ. Σακαλής, Λ. Θεοχαρίδης, Αθανασία Ντινοπούλου, Χ. Γκλάμπος (συνδικαλιστικό στέλεχος), Κωνσταντίναινα Γκλάμπου, η δασκάλα Μαρία Κυριαζάκη, ο δάσκαλος Γιάννης Κυριαζάκης, Ν. Κυριαζάκης, Φ Σφουγγάρας, Αλεξάνδρα Σιούλα, Φ. Τζιαγαδούρης, Αλεξάνδρα Τζιαγαδούρη, Θωμαή Τζιαγαδούρη, Ζ. Χαλκιάς, Μαλαματή Αντωνίου, Α. Αντωνίου, Π. Σαγάρης, Α. Σαγάρης, Β. Μούτζιος, Π. Αργυρίου, Π. Λαζάρου, Βασιλική Λαζάρου, Λ. Λαζάρου, Χρυσούλα Πούρου, Όλγα Πούρου, Μαρία Πούρου (80 χρονών), Φ. Δήμου, Κ. Ζιάνης και Έλλη Σφουγγαρά. Κουρεύτηκαν από εγκληματίες χωροφύλακες οι δημοκράτισσες: Αθαν. Μούτζιου, Κωνσταντίνα Γκλάμπου και Έλλη Σφουγγαρά. Κρατούνται στα φασιστικά κάτεργα οι δημοκράτες: Γιάννης Κυριαζάκης, Χ. Γκλάμπος, Θ. Σαγάρης, Ζ. Χαλκιάς, Θ. Ζήσης, Α. Ναούμ, Χ. Κιοσές, Π. Σταμπουλίδης, Θ. Δήμου, Λ. Αντωνίου, Χ. Κυριαζής, Χ. Χαλκιάς, Π. Τζιόπουλος και Φ. Δήμου. Έγιναν 11 μπλόκα και πλιατσικολογήθηκαν 4 σπίτια δημοκρατών».

 

Selo Želin - Μακεδόνες μέλη του Δημοκρατικού Στρατού

(Список на учесниците во ДАГ)

Σύνολο 27 άτομα:

Шанев Живко (στέλεχος - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση), Шанев Васил (οπλίτης - σκοτώθηκε στο Γράμμο το 1948), Зисов Таки (οπλίτης - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Γιουγκοσλαβία), Зисов Андон (λοχαγός - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Ρουμανία), Димитровски Палјо (οπλίτης - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση), Кирјазов Никола (οπλίτης - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση),  Џанов Трпо (λοχαγός - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στην Πολωνία), Димов Паскал (οπλίτης - φυλακίστηκε το 1947), Шагадуров Филјо (οπλίτης - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση), Галбова Костандина (ανθυπολοχαγός - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση), Галбова Андигони, (οπλίτης - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση) Томанов Таки (οπλίτης - σκοτώθηκε στο χωριό Γκόσνο το 1948), Наумов Христо (οπλίτης - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στην Τσεχοσλοβακία), Мунџов Вангел (οπλίτης - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στην Πολωνία), Ќосев Паскал (λοχαγός - σκοτώθηκε στο Μέτσοβο το 1947), Ќосева Јангула (οπλίτης - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Γιουγκοσλαβία), Болгуров Зисо (ανάπηρος - κατέφυγε το 1947 ως πολιτικός πρόσφυγας στην Τσεχοσλοβακία), Болгуров Васил (λοχαγός - σκοτώθηκε στο Γράμμο το 1948), Зисов Виктор (κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση), Лазаров Тасо (λοχαγός - σκοτώθηκε στο Γράμμο το 1948), Лазаров Петре (υπολοχαγός - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση), Лазаров Таки (λοχαγός - σκοτώθηκε στο Γράμμο το 1948), Шагаров Павле (κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στην Τσεχοσλοβακία), Темелков Ставро (κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Γιουγκοσλαβία), Шанева Султана (νοσοκόμα - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση και στη συνέχεια στη Γιουγκοσλαβία), Кирјазаки Александра (νοσοκόμα - κατέφυγε το 1949 ως πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση), Паљов Мино (οπλίτης - σκοτώθηκε στο Γράμμο το 1948), Димовски Фоти (οπλίτης - σκοτώθηκε στο χωριό Ντόλενι το 1948).

Σημείωση: Δέκα επίσης κάτοικοι του Ζέλιν, προσφυγικής καταγωγής, ήταν ενταγμένοι στο ΔΣΕ.

 

Σύγχρονα επώνυμα οικογενειών

ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ (4), ΑΛΑΤΖΟΓΛΟΥ (3), ΑΝΤΩΝΙΟΥ (3), ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΔΗΣ (3), ΒΑΡΣΑΜΗΣ, ΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (4), ΓΙΑΝΝΟΥΣΗΣ, ΓΙΝΟΠΟΥΛΟΣ (4), ΓΚΑΙΤΑΤΖΗΣ, ΓΚΟΛΕΤΣΟΣ (2), ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ (2), ΔΗΜΟΥ (2), ΔΟΥΜΠΟΣ (4), ΖΑΡΜΠΟΣ (3), ΖΑΡΟΓΙΑΝΝΗΣ (2), ΖΗΣΗΣ (16), ΖΗΣΟΠΟΥΛΟΣ (2), ΘΕΜΕΛΗΣ, ΙΣΤΟΣ, ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ, ΙΩΑΝΝΟΥ (4), ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ (2), ΚΑΡΑΚΟΛΗΣ (3), ΚΑΤΣΑΜΑΚΗΣ, ΚΑΤΣΙΑΜΑΚΗΣ, ΚΙΟΣΕΣ (4), ΚΙΟΣΣΕΣ (2), ΚΟΚΟΖΟΓΛΟΥ (2), ΚΟΥΚΟΥΛΕΤΑΣ, ΚΥΡΙΑΖΗΣ (5), ΚΥΡΙΑΚΟΥ, ΚΥΡΙΖΑΚΗΣ (4), ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ (5), ΛΑΖΑΡΟΥ, ΜΑΚΡΗΣ, ΜΑΥΡΙΔΗΣ (2), ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ, ΜΕΣΕΛΙΔΗΣ (10), ΜΗΛΙΟΣ, ΜΟΥΝΤΖΟΣ (3), ΜΠΑΞΕΒΑΝΙΔΗΣ (1), ΜΠΕΡΜΠΕΡΑΚΗΣ (1), ΜΠΟΥΛΓΟΥΡΗΣ (5), ΜΠΟΥΡΙΝΑΡΗΣ (2), ΜΥΛΩΝΑΣ, ΝΑΟΥΜ (5), ΝΙΚΟΛΑΙΔΗΣ, ΝΙΚΟΛΑΟΥ (3), ΝΤΙΝΑΣ, ΝΤΟΥΚΑΣ (2), ΝΤΟΥΦΑΣ, ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΣ, ΠΑΠΟΥΤΣΙΔΗΣ (2), ΠΑΡΝΑΒΑΣ, ΠΑΣΙΑΛΗΣ, ΠΑΥΛΟΥ, ΠΕΤΡΕΝΤΣΗΣ, ΠΟΥΡΟΣ (3), ΠΡΙΟΝΙΔΗΣ, ΣΑΚΑΛΗΣ (2), ΣΙΑΝΗΣ (3), ΣΙΔΗΡΟΠΟΥΛΟΣ, ΣΚΙΤΕΡΗΣ, ΣΟΥΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΣΤΑΜΠΟΥΛΙΔΗΣ (3), ΣΤΑΝΑΣ, ΣΤΑΝΟΥΔΗΣ, ΣΦΟΥΓΓΑΡΑΣ, ΤΕΡΖΙΔΗΣ (5), ΤΖΑΓΑΔΟΥΡΗΣ (3), ΤΖΑΜΠΟΣ (4), ΤΣΑΓΑΔΟΥΡΗΣ, ΤΣΑΝΑΣΙΔΗΣ, ΤΣΕΝΙΚΛΗΣ, ΤΣΙΛΟΓΛΟΥ (4), ΦΑΡΜΑΚΙΩΤΗΣ, ΦΡΑΓΚΟΣ, ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ, ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ.

 

Ζέρβενι / Žerveni / Жервени. Μετονομάστηκε σε Άγιος Αντώνιος.  Στην απογραφή του 2001 ήταν οικισμός του δήμου Κορεστίων του νομού Καστορίας. Μέχρι το 1924 ζούσαν εδώ περίπου 500 μακεδονόφωνοι μουσουλμάνοι, που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την ιδιαίτερη πατρίδα τους και να φύγουν στην Τουρκία. Στα σπίτια τους η ελληνική διοίκηση εγκατέστησε 180 χριστιανούς πρόσφυγες, οι περισσότεροι των οποίων ήταν τουρκόφωνοι από την περιοχή του Πόντου.

 

Πηγές

Ζιέρβενι Καστορίας: «Έχει 800 οθωμανούς» [Σχινάς 1886].

Žerveni [Αυστριακός Χάρτης].

Жервени / Костурска каза, 430 μουσουλμάνοι Βούλγαροι [Кънчов 1900].

Ζιέρβενι Καστορίας: «800 Μουσουλμάνοι» [Χαλκιόπουλος 1910].

Ζέρβενι καζά Καστορίας, μουσουλμανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Ζέρβενι Πρεσπών, 492 άτομα (267 άρρενες και 225 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ζέρβενι Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12.1918].

Зервени, 80 σπίτια μουσουλμάνων Σλάβων [Милојевић 1920].

Ζέρβαινη Καστορίας, 537 άτομα (271 άρρενες και 266 θήλεις) - 99 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Ρευστοποιήθηκαν τρεις περιουσίες κατοίκων που μετανάστευσαν με τις οικογένειές τους στη Βουλγαρία [Μιχαηλίδης].

Ζέρβενη γραφείου Καστορίας, έγινε καθαρά προσφυγικός οικισμός. Μέχρι το 1926 εγκαταστάθηκαν 50 προσφυγικές οικογένειες (180 άτομα) [ΕΑΠ].

Ζέρβενη, μουσουλμανικός οικισμός, έφυγαν 55 οικογένειες μουσουλμάνων (500 άτομα) και ήρθαν 50 οικογένειες προσφύγων: 2 από τη Μικρά Ασία και 48 από τον Πόντο. [Πελαγίδης].

Οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στο χωριό ήταν τουρκόφωνοι [Νατσούλης].

«Η κοινότης Ζερβαίνης, μετονομάζεται εις κοινότητα Αγίου Αντωνίου και ο ομώνυμος αυτή συνοικισμός Ζέρβαινη εις Άγιος Αντώνιος» [ΦΕΚ 156 / 8.8.1928].

Άγιος Αντώνιος (Ζέρβαινη) Καστορίας, 185 άτομα (80 άρρενες και 105 θήλεις). Υπήρχαν 179 πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (79 άρρενες και 100 θήλεις). Ομοδημότες ήταν 184 και ένας ετεροδημότης. Επίσης πέντε δημότες απογράφηκαν αλλού [Απογραφή 1928].

Άγιος Αντώνιος Καστορίας: Πραγματικός πληθυσμός 269 (139 άρρενες και 130 θήλεις). Νόμιμος πληθυσμός 268 [Απογραφή 1940].

Αριθμός οικοδομών το έτος 1940: 83 [Γρηγορίου].

Жервени: Οικισμός μουσουλμάνων Μακεδόνων το 1912. Οικισμός προσφύγων Ποντίων το 1940 [Симовски].

Άγιος Αντώνιος, 284 κάτοικοι [Στατιστική 1945].

Άγιος Αντώνιος Καστορίας: 20 κάτοικοι [Απογραφή 1951].

Στις νεότερες απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός του οικισμού ήταν --> 1961: 213, 1971: 196, 1981: 200, 1991: 213, 2001: 141. Υψόμετρο 890 [Λεξικό ΕΣΥΕ].

 

Σύγχρονα επώνυμα οικογενειών

ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ (3), ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ, ΔΕΜΕΡΤΖΙΔΗΣ, ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ (2), ΚΑΛΑΙΤΖΙΔΗΣ, ΚΑΛΑΙΤΖΟΓΛΟΥ, ΚΑΡΟΛΙΔΗΣ, ΚΕΝΑΝΙΔΗΣ, ΚΟΤΕΝΟΓΛΟΥ, ΚΟΤΖΑΓΙΑΝΝΙΔΗΣ, ΚΟΤΖΑΡΑΗΣ, ΚΟΥΛΟΥΚΛΙΔΗΣ, ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ (2), ΜΑΖΓΑΛΤΖΙΔΗΣ, ΜΗΡΤΣΙΟΣ, ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ, ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, ΠΕΝΟΓΛΟΥ, ΠΟΥΡΓΟΥΤΖΙΔΗΣ, ΣΑΡΓΙΑΝΝΙΔΗΣ, ΤΕΡΖΟΓΛΟΥ, ΤΟΥΜΑΝΙΔΗΣ (2).

 

Ζντράλτσι / Zdralci / Здралци. Μετονομάστηκε σε Αμπελόκηποι. Στην απογραφή του 2001 ήταν οικισμός του δήμου Ίωνος Δραγούμη, του νομού Καστορίας. Πρόκειται για ένα χριστιανικό μακεδονόφωνο χωριό, στα όρια της ελληνόφωνης ζώνης. Οι κάτοικοί του ήταν διαιρεμένοι σε εξαρχικούς και πατριαρχικούς. Το 1912 και το 1928 ζούσαν αντίστοιχα εδώ περίπου 300 και 350 άτομα. Η δημογραφική εξέλιξη του χωριού δεν επηρεάστηκε από τον εμφύλιο πόλεμο.

 

Πηγές

Σδράλτσι και Σλήμνιτσα Καστορίας: «Ταύτα έχουσι κατοίκους 800 χριστιανούς, εκκλησίαν, σχολείον αρρένων» [Σχινάς 1886].

Zdrelca [Αυστριακός Χάρτης].

Зрѣлца / Костурска каза, 270 χριστιανοί Βούλγαροι [Кънчов 1900].

Σδράλτσι, πατριαρχικό χωριό προ του οθωμανικού Συντάγματος του 1908 και πατριαρχικό μετά [Έγγραφο 4278].

Ζδράλτση: Σχισματικόν χωρίον κατά την έναρξη της ενόπλου δράσεως των ελληνικών σωμάτων. Ελληνικόν μετά την ανακήρυξην του Συντάγματος (1908). Ουδένα κίνδυνον διατρέχει. Υπάρχουν 58 ελληνικαί οικογένειαι (328 ψυχαί). Λειτουργία ενός ελληνικού αρρεναγωγείου με ένα διδάσκαλο και μία διδασκάλισσα [Αρχείο Βάρδα / Καστανοχώρια].

Zralchi, λειτουργία πατριαρχικού και εξαρχικού σχολείου [Χάρτης Κοντογιάννη].

Σδράλτσι Καστορίας: «250 ορθόδοξοι Έλληνες» [Χαλκιόπουλος 1910].

Σδράλτσι καζά Καστορίας, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Σδράρτση Καστορίας, 246 άτομα (162 άρρενες και 84 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Σδράλτση Καστορίας, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα μαζί με τους οικισμούς Σλήμιστα και Δοκωνάκοι (Δουπιάκοι) [ΦΕΚ 259 / 21.12.1918].

Зрелци, 50 σπίτια χριστιανών Σλάβων [Милојевић 1920].

Σδράλτση Καστορίας, 311 άτομα (147 άρρενες και 164 θήλεις) - 57 οικογένειες [Απογραφή 1920].

«Η κοινότης Σδράλτσης, μετονομάζεται εις κοινότητα Αμπελοκήπων και ο ομώνυμος αυτή συνοικισμός Σδράλτση εις Αμπελόκηπους» [ΦΕΚ 206 / 28.9.1927].

Αμπελόκηποι (Σδράλτση) Καστορίας, 345 άτομα (170 άρρενες και 175 θήλεις). Δεν υπήρχε κανένας πρόσφυγας που να ήρθε μετά το 1922. Ομοδημότες ήταν 342 και ετεροδημότες 3 [Απογραφή 1928].

Αμπελόκηποι Καστορίας: Πραγματικός πληθυσμός 425 (219 άρρενες και 206 θήλεις). Νόμιμος πληθυσμός 432 [Απογραφή 1940].

Αριθμός οικοδομών το έτος 1940: 76 [Γρηγορίου].

Здралци: Οικισμός χριστιανών Μακεδόνων τόσο το 1912 όσο και το 1940 [Симовски].

Αμπελόκηποι, 444 κάτοικοι [Στατιστική 1945].

Зрелци: Μεταξύ Μαρτίου 1948 και Αυγούστου 1950, η ελληνική διοίκηση πήρε 25 παιδιά από το χωριό στο ίδρυμα της βασίλισσας Φρειδερίκης «Αγία Τριάδα» στη Θεσσαλονίκη [Мартинова, 50-52].

Αμπελόκηποι Καστορίας: 424 κάτοικοι [Απογραφή 1951].

Στις νεότερες απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός του οικισμού ήταν --> 1961: 449, 1971: 448, 1981: 528, 1991: 610, 2001: 688.

Υψόμετρο 640 [Λεξικό ΕΣΥΕ].

 

1903-1908

Σύμφωνα με αναφορά του μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη, τσέτα από την Τσερέσνιτσα πήρε «παρά των χωρικών Στράλτσης περί τας 40 λίρας» [Προξενείο Μοναστηρίου, έγγραφο 579, 22.10.1903].

Σε άλλο έγγραφό του ωστόσο ο Καραβαγγέλης κατεβάζει το ποσό των 40 λιρών σε 25 [Καραβαγγέλης, 97].

Την 1η Απριλίου 1905 οκτώ νέοι από το χωριό εντάχθηκαν στην ελληνική οργάνωση και βρέθηκαν υπό την ηγεσία του Βάρδα. Πρόκειται για τους: Α. Γεωργίου, Βασ. Αγγελιαφόρο, Γεώργιο Θεοδόση, Βασ. Νικολάου, Γρηγ. Ζήση, Δημ. Κοσμά και Δημ. Ιωάννου [Βακαλόπουλος Β, 141].

Το καλοκαίρι του 1905 η ομάδα του Λάκης Νταηλάκη επιτέθηκε κατά του Μπαμπούλη, εξαρχικού δάσκαλου στο Ζντράλτσι, ο οποίος βρισκόταν με δύο «συνεργάτες του» και «πέτυχε να εξοντώσει τον έναν από τους δύο» [Βακαλόπουλος Α, 321 και Β, 139].

Ο Βάρδας σημειώνει σχετικά στο ημερολόγιό του στις 10 Αυγούστου 1905: «Ο Λάκης Νταϊλάκης (πρώην οπαδός Καρσάκωφ) γράφει ότι εφόνευσε τον εκ Σδράλτσης Κοσμάν και τον πενθερόν του εντός του χωρίου» [Βάρδας Α, 191].

Ο Μόδης δίνει περισσότερες λεπτομέρειες για το γεγονός: «Επειθανάγκασε ο Νταϊλάκης τον αγγελιαφόρο Μπατσέλα να τους βάλη κρυφά τη νύχτα σ' ένα έρημο σπίτι μέσα στο χωριό, όπου μουχτάρης του βουλγαρικού μαχαλά ήταν ο Κοσμάς. Ο Σούλιος την άλλη μέρα με τη στολή και τον οπλισμό του οργάνου της τάξεως τον κάλεσε απ' το σπίτι του στο μεσοχώρι για υπηρεσία και εκεί μπροστά στα μάτια του κατάπληκτου κόσμου τον άπλωσε νεκρό» [Μόδης Α, 204].

Εκείνο το διάστημα ο Βάρδας, μέσω του Οικονόμου, στέλνει τρία όπλα σε μισθοφόρους της ελληνικής οργάνωσης στο Σδράλτσι (ο Ηλίας Κοσμάς και ο Βασίλης Μπατσέλας ή Πατσέλος ήταν δύο από αυτούς) [Βάρδας Α, 194 και Β, 43, 1024].

Το Νοέμβριο του 1905 το σώμα του Βάρδα βρήκε κατάλυμα για ένα βράδυ μέσα στο χωριό [Καραβαγγέλης, 42-43].

Ο Καραβαγγέλης κάνει λόγο για το Ζράλτσι, αναφερόμενος στον φόνο του Αργύρη (αντιπρόσωπος του χωριού και φιλικά προσκείμενος σε αυτόν), ο οποίος δολοφονήθηκε σύμφωνα με το δεσπότη από ανθρώπους του Αλβανού Σελήμ Μπέη [Καραβαγγέλης, 53-54].

Στις 21 Αυγούστου 1906 ο Βάρδας, σε επιστολή του προς το δεσπότη Καραβαγγέλη, χαρακτηρίζει το Σδράλτσι ως χωριό σχισματικό [Βάρδας Β, 145].

Τον Οκτώβριο του 1906 ο οθωμανικός στρατός σκότωσε στο Ζντράλτσι τον αρχηγό του εκτελεστικού της ελληνικής οργάνωσης Καστοριάς Γιάννη Νακίτσα, έναν Αρβανιτόβλαχο από τη Γκράμουστα [Βακαλόπουλος Β, 217 και ΔΙΣ, 377].

Την είδηση του θανάτου του Νακίτσα παρουσίασε το ΕΜΠΡΟΣ ως εξής: «Θεσσαλονίκη, 23 Οκτωβρίου. Τηλεγραφικώς ηγγέλθη ότι εις το ελληνόφωνον χωρίον Σδράλτσι της επαρχίας Καστορίας εφονεύθη υπό του στρατού ο Έλλην οπλαρχηγός Νακίτσας, εγχώριος. Ο καπετάν Νακίτσας κατήλθε μόνος του εκ του βουνού και μετέβη εις Σδράλτσι όπως επισκεφθή την σύζυγόν του. Ενώ δε ευρίσκετο εν τη οικία του ο στρατός ειδοποιηθείς έσπευσεν εκ Καστορίας και εισήλθεν εις το μίαν μόλις ώραν απέχον Σδράλτσι και έβαινε κατά της οικίας εν η ο καπετάν Νακίτσας ευρίσκετο. Ο Νακίτσας ιδών τον κίνδυνον προσπάθησε να σωθή φεύγων, αλλά προλαβούσαι αυτόν αι τουρκικαί σφαίραι τον άφησαν νεκρόν. Το σώμα του μετεφέρθη εις Καστορίαν ένθα και ετάφη» [ΕΜΠΡΟΣ, 27.10.1906, σ. 3].

Στις 3 Νοεμβρίου 1907 ο έλληνας αρχηγός αναφέρει την ύπαρξη αποθήκης όπλων και πυρομαχικών της ελληνικής οργάνωσης στο χωριό Σδράλτση [Βάρδας Β, 1022].

 

Υπόμνημα ΔΣΕ 1947

«Χωριό Αμπελόκηποι. Μπλοκαρίστηκε δυο φορές από χωροφύλακες και ενόπλους μοναρχοφασίστες και 5 φορές ερευνήθηκαν απ' τους ίδιους τα σπίτια των ελασιτών. Κακοποιήθηκαν οι: Γ. Μπομπότας, Κ. Χατζής, Α. Ζησιάδης, Α. Γεωργιάδης, Θ. Βάμβας, Ι. Δημητρίου, Σ. Κέντσιος, Σ. Δημητρίου, Ν. Κοβάτσης, Θ. Τριφόπουλος, Α. Ρουσόπουλος. Κ. Γεωργιάδης, Α. Κέντσιος, Θ. Τριφόπουλος, Σ. Νόλας, Λ. Θεοχάρου, Θ. Θεοχάρου και Ι. Γεωργιάδης. Φυλακίστηκαν ο Κ. Ζησιάδης. Κάηκε το σπίτι του Γ. Μπομπότα».

 

Σύγχρονα επώνυμα οικογενειών

ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ, ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ (8), ΒΑΜΒΑΣ (5), ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ (4), ΓΕΡΟΓΙΑΝΝΗΣ, ΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (2), ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ (17), ΓΕΩΡΓΟΥΛΑΣ, ΓΙΑΜΠΑΝΟΠΟΥΛΟΣ (4), ΓΟΥΛΙΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ (4), ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ (5), ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ (3), ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ, ΖΗΚΟΣ, ΖΗΚΟΥΛΗΣ, ΖΗΣΗΣ (8), ΖΗΣΙΑΔΗΣ (10), ΖΙΑΣ, ΖΙΑΝΟΣ, ΖΙΩΓΑΣ, ΘΕΟΔΩΡΟΥ (2), ΘΕΟΧΑΡΗΣ, ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ, ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ, ΙΩΑΝΝΟΥ, ΚΑΛΑΜΠΟΥΚΑΣ, ΚΑΡΑΝΙΚΟΛΑΣ, ΚΑΤΣΑΓΟΥΝΗΣ, ΚΑΤΣΑΟΥΝΗΣ (2), ΚΑΤΣΙΑΟΥΝΗΣ, ΚΑΦΕΣ (2), ΚΕΝΤΖΙΟΠΟΥΛΟΣ, ΚΕΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ, ΚΟΒΑΤΣΗΣ (5), ΚΟΡΔΙΣΤΟΣ, ΚΟΥΤΣΙΟΥΜΠΑΣ, ΛΑΓΟΡΙΤΗΣ, ΛΑΖΑΡΙΔΟΥ, ΛΕΚΚΟΣ, ΛΙΛΙΟΣ (2), ΛΥΓΟΥΡΑΣ, ΜΑΛΑΜΑ, ΜΑΝΘΟΣ, ΜΑΡΤΟΣ (2), ΜΗΤΑΛΙΔΗΣ, ΜΗΤΙΚΑΣ, ΜΙΧΑΛΑΚΑΣ, ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΜΠΑΓΓΟΣ (2), ΜΠΑΤΣΕΛΑΣ, ΜΠΕΛΟΥΚΑΣ, ΜΥΛΩΝΑΣ, ΝΑΣΙΟΥ, ΝΙΚΟΛΑΙΔΗΣ (4), ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ (3), ΝΙΚΟΠΟΥΛΟΣ (4), ΝΤΙΝΑΣ (2), ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ (3), ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, ΠΑΓΟΥΝΟΠΟΥΛΟΣ, ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ (4), ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ (3), ΠΑΠΑΤΖΗΜΟΣ, ΠΑΠΟΥΛΙΔΗΣ, ΠΑΣΧΟΣ, ΠΟΥΠΟΥΛΙΑΔΟΥ, ΡΗΜΟΣ (2), ΡΟΥΣΚΟΠΟΥΛΟΣ (7), ΣΑΚΚΑΣ (2), ΣΙΔΕΡΗΣ, ΣΙΔΟΠΟΥΛΟΣ (2), ΣΙΣΚΟΣ (2), ΣΚΟΔΡΑΣ, ΣΜΟΙΛΗΣ, ΣΟΥΛΙΩΤΗΣ (2), ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ, ΤΑΤΣΗΣ, ΤΕΡΨΟΠΟΥΛΟΣ, ΤΖΑΦΕΡΑΣ, ΤΖΟΓΚΑΝΟΣ, ΤΣΙΑΜΗΣ, ΤΣΙΑΟΥΣΗΣ, ΤΣΙΓΑΡΑΣ, ΤΣΙΚΟΣ, ΤΣΙΟΛΑΣ, ΤΣΙΟΥΜΑΝΗΣ, ΤΣΙΡΩΝΗΣ, ΦΙΛΙΠΠΟΥ (2), ΦΩΤΙΑΔΗΣ (3), ΧΑΤΖΗΣ (2).

Ζούζελτσε / Žuželce / Жужелце. Μετονομάστηκε σε Σπήλαια. Στην απογραφή του 2001 ήταν οικισμός του δήμου Ορέστιδος, του νομού Καστορίας. Οι κάτοικοί του είχαν ως μητρική γλώσσα τη μακεδονική και ήταν όλοι χριστιανοί. Το 1904 όλοι σχεδόν προσχώρησαν στην εξαρχία. Το 1912 ζούσαν εδώ 500 περίπου άτομα. Μετά την προσάρτηση της περιοχής στην Ελλάδα, μετανάστευσαν στη Βουλγαρία περισσότεροι από 300 κάτοικοι του χωριού. Το 1928 ο πληθυσμός του ήταν 240 γηγενείς Μακεδόνες. Την περίοδο του εμφυλίου πολέμου πολλοί από το χωριό εντάχθηκαν στις αριστερές οργανώσεις. Με τη λήξη των εχθροπραξιών ο πληθυσμός μειώθηκε στο μισό, καθώς υπήρξε σημαντική φυγή προς τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.

 

Πηγές

Ζουζέλτσι Καστορίας: 500 χριστιανοί [Σχινάς 1886].

Žuželci [Αυστριακός Χάρτης].

Жужелци / Костурска каза, 560 χριστιανοί Βούλγαροι [Кънчов 1900].

Joujeltzi / Caza de Kostour (Kastoria), χριστιανικός πληθυσμός: 729 εξαρχικοί Βούλγαροι. [Brancoff 1905].

Ζουζέλτσι, εξαρχικό χωριό προ του οθωμανικού Συντάγματος του 1908 και εξαρχικό μετά [Έγγραφο 4278].

Ζούζελτσι: «Σχισματικόν από του 1904» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].

Ζούζελτση: Σχισματικόν χωρίον κατά την έναρξη της ενόπλου δράσεως των ελληνικών σωμάτων. Σχισματικόν και κατά την ανακήρυξην του Συντάγματος (1908). Άρχισε να παρουσιάζεται κόμμα ελληνικόν. Υπάρχουν 55 βουλγαρικαί οικογένειαι (482 ψυχαί). Λειτουργία ενός βουλγαρικού αρρεναγωγείου και ενός βουλγαρικού παρθεναγωγείου με ένα διδάσκαλο και μία διδασκάλισσα [Αρχείο Βάρδα / Καστανοχώρια].

Ζούζελτσι Καστορίας: «500 ορθόδοξοι Έλληνες» [Χαλκιόπουλος 1910].

Ζούζελτσι καζά Καστορίας, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Ζούζιλτση Καστορίας, 566 άτομα (341 άρρενες και 225 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ζούλτση Καστορίας, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα μαζί με τον οικισμό Δόλιανη [ΦΕΚ 259 / 21.12.1918].

Жужелци, 60 σπίτια χριστιανών Σλάβων [Милојевић 1920].

Ζούζιλτση Καστορίας, 268 άτομα (101 άρρενες και 167 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Ρευστοποιήθηκαν 56 περιουσίες κατοίκων που μετανάστευσαν με τις οικογένειές τους στη Βουλγαρία [Μιχαηλίδης].

Την περίοδο του μεσοπολέμου μετανάστευσαν στη Βουλγαρία 326 κάτοικοι του χωριού [Selo Žuželce].

«Η κοινότης Ζούζιλτσα, μετονομάζεται εις κοινότητα Σπηλαίων και ο ομώνυμος αυτή συνοικισμός Ζούζιλτσα εις Σπήλαια» [ΦΕΚ 156 / 8.8.1928].

Σπήλαια (Ζούζιλτσα) Καστορίας, 241 άτομα (112 άρρενες και 128 θήλεις). Δεν υπήρχε κανένας πρόσφυγας που να ήρθε μετά το 1922. Και οι 240 ήταν ομοδημότες [Απογραφή 1928].

Ζουζέλτσι (Σπήλαιον), υπήρχαν 48 ξενόφωνες οικογένειες [Στατιστική 1932].

Σπήλαια Καστορίας: Πραγματικός πληθυσμός 368 (164 άρρενες και 204 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Αριθμός οικοδομών το έτος 1940: 67 [Γρηγορίου].

Σπήλαια: «Πατρίδα του Αντωνίου Κάλτσεφ, του Σλαβομακεδόνα που μετανάστευσε παιδί ακόμη στη Βουλγαρία, εσπούδασε στη Γερμανία, ανέπτυξε εντυπωσιακή δράση κατά την Κατοχή ως Αξιωματικός Σύνδεσμος σε ιταλικά και γερμανικά φρουραρχεία στη Δυτική Μακεδονία και ως διώκτης δεινός των Ελλήνων της περιοχής, για να τελειώσει τον βίο του, τον Αύγουστο του 1948, στο Επταπύργιο της Θεσσαλονίκης, εκτελεσθείς ως εγκληματίας πολέμου» [Κολιόπουλος Β].

Жужелци: Οικισμός χριστιανών Μακεδόνων τόσο το το 1912 όσο και το 1940 [Симовски].

Σπήλαια, 258 κάτοικοι, εκ των οποίων 240 ήταν σλαυόφωνοι [Στατιστική 1945].

Жужелце: Μεταξύ 1941 και 1949 σκοτώθηκαν 13 και κατέφυγαν στο εξωτερικό 124 κάτοικοι του χωριού [Selo Žuželce].

Σπήλαια Καστορίας: 140 κάτοικοι [Απογραφή 1951].

Στις νεότερες απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός του οικισμού ήταν --> 1961: 123, 1971: 94, 1981: 94, 1991: 71, 2001: 57.

Υψόμετρο 860 [Λεξικό ΕΣΥΕ].

 

1903-1908

Είδηση από το ημερολόγιο του Ίωνα Δραγούμη: «Καθ' α τηλεγραφικώς αναγγέλει ο Μητροπολίτης Καστορίας εν Ζούζελτσι εφονεύθησαν υπό βουλγάρων ο ιερεύς Αθανάσιος και ο μουχτάρης του χωρίου Φίλιππος την νύκτα της 1ης Φεβρουαρίου (1904)» [Δραγούμης, 424].

Η ίδια είδηση δημοσιεύεται και στο ΣΚΡΙΠ: «Την νύκτα της 1ης Φεβρουαρίου, εφονεύθησαν υπό του δολοφονικού κομιτάτου εν Ζουζούλτση ο ιερεύς του χωρίου Αθανάσιος και ο Μουχτάρης Φίλιππος» [ΣΚΡΙΠ, 5.3.1904, σ. 1].

Το χωριό προσχώρησε στην εξαρχία το Μάιο του 1904 [Силянов Β, 125].

Στις 16 Μαΐου 1907 το σώμα του Ζάκα κατευθύνθηκε προς το Ζούζουλτσε, με σκοπό να επιτεθεί στο χωριό. Η επίθεση ωστόσο αποτράπηκε, όταν οι Έλληνες κατάλαβαν ότι μέσα σε αυτό βρισκόταν οθωμανικό στρατιωτικό απόσπασμα [Βακαλόπουλος Β, 288].

Στα τέλη Οκτωβρίου 1907 το ΕΜΠΡΟΣ ανακοινώνει την επιστροφή του σχισματικού χωριού Ζούζελτσι στην ορθοδοξία [ΕΜΠΡΟΣ, 22.11.1907, σ. 3].

 

Selo Žuželce - κάτοικοι 1940

Κατάλογος των κατοίκων του χωριού Ζούζελτσε το έτος 1940 (Список на жителите на село Жужелце во 1940 година)

Τα ονόματα των αρχηγών των οικογενειών και εντός παρενθέσεως ο αριθμός των μελών της κάθε μιας:

Димирков Ристо (8), Димирков Паскал (5), Бонков Ѓорго (4), Бонков Доне (6), Бидов Михали (4), Калчов Тоди (6), Мељов Благој (7), Калчов Ѓорго (4), Зупа Симеон (5), Љамов Атанас (6), Копсаров Никола (8), Шометом Андреа (4), Калчов Симо (2), Влахов Ахилеа (3), Утевски Стерјо (12), Димов Сотир (6), Љасов Димитар (6), Голгов Ристо (9), Франко Стерјо (4), Љукаровски Коста (9), Варсамовски Ташо (9), Романовски Сотир (7), Романоски Ѓорго (4), Попташов Иљо (4), Попташов Тимјо (5), Тригонин Фоти (4), Маровски Глигор (10), Грижовски Коста (9), Фрашов Наум (7), Зупа Коста (4), Зупа Бориц (5), Цеков Кољо (6), Сикавица Цилко (6), Сикавица Никола (4), Сикавица Атанас (3), Крстовско Фиљо (5), Ќучок Сотир (9), Ќучок Димо (4), Четерклиев Пандо (5), Гогљова Риса (2), Паскал Сотир (5), Дијадовски Фоти (8), Танков Петре (5), Бурова Арсенка (1), Љаоов Каљо (6), Цуцков Томе (5), Цуцков Паскал (9), Цуцков Пасо (7), Баључев Васил (5), Шаљов Типе, Попѓоргиевски Типе (6), Журкова Василца (3), Каравени Шоме (6), Шаљов Ристо (6), Руков Лазо (4), Жаиковски Никола (9), Макиов Спиро (7).

Σύνολο 58 οικογένειες / 332 άτομα.

 

Selo Žuželce - μέλη του ΕΛΑΣ (1942-1945)

Κατάλογος των μελών του ΕΛΑΣ (Список на учесниците во ЕЛАС)

Σύνολο 13 άτομα: Андон Сикавица (εφεδρικός), Ѓорги Калчов (εφεδρικός), Ташо Варсамов (οπλίτης), Сотир Романовски (οπλίτης), Симо Калчов (εφεδρικός), Андон Утевски (εφεδρικός), Никола Дилирков (οπλίτης), Еврипиди Сикавица (εφεδρικός), Петре Тригонин (οπλίτης), Петре Кичок  (οπλίτης), Ѓорги Фотовичин (οπλίτης), Стерјо Калчев (οπλίτης, σκοτώθηκε στο Νέστραμ από τους Γερμανούς), Ахилеа Влахос (οπλίτης).

 

Selo Žuželce - μέλη του Δημοκρατικού Στρατού

Κατάλογος των μελών του ΔΣΕ (Список на учесниците во ДАГ)

Σύνολο 33 άτομα

1. Панајот Варсамов (1946-1949, ανθυπολοχαγός, έμεινε ανάπηρος).

2. Утевски Андон (1945-1949, εφεδρικός, έμεινε ανάπηρος).

3. Никола Варсамов (1945-1949, ανθυπολοχαγός, έμεινε ανάπηρος).

4. Пандо Бонков (1946-1949, οπλίτης, έμεινε ανάπηρος).

5. Коста Бонков (1946-1949, ανθυπολοχαγός).

6. Коље Димирков (1947-1949, οπλίτης).

7. Еврипиди Димирков (1946-1949, οπλίτης, σκοτώθηκε).

8. Митре Копсаров (1946-1947, οπλίτης, σκοτώθηκε στα Καϊλάρια / Πτολεμαΐδα).

9. Ристо Копсаров (1946-1949, οπλίτης, έμεινε ανάπηρος).

10. Ахилеа Влахов (1946-1948, οπλίτης, σκοτώθηκε στο χωριό Νέστιμ).

11. Ѓорги Фотовичин (1947-1948, οπλίτης, σκοτώθηκε στο Γράμμο).

12. Иље Фотовичин (1946-1947, οπλίτης, σκοτώθηκε στην Κόνιτσα).

13. Борис Утевски (1946-1949, οπλίτης, σκοτώθηκε στο Βίτσι).

14. Васил Утевски (1947-1949, οπλίτης, σκοτώθηκε στο Βίτσι).

15. Сотир Романовски (1946-1949, οπλίτης, έμεινε ανάπηρος).

16. Ѓорги Калчев (1946-1949, οπλίτης, έμεινε ανάπηρος).

17. Петре Тригон (1947-1949, οπλίτης).

18. Петро Кичок (1946-1949, οπλίτης).

19. Андон Варсамов (1947-1949, οπλίτης).

20. Таки Лукаров (1946-1949, οπλίτης, έμεινε ανάπηρος).

21. Еврипиди Маравски (1946-1949, οπλίτης).

22. Аристиди Маровски (1946-1949, οπλίτης, σκοτώθηκε).

23. Насе Цуцков (1946-1947, οπλίτης, σκοτώθηκε στο Γράμμο).

24. Ѓорги Цуцков (1946-1949, οπλίτης).

25. Пасо Цуцков (1947-1949, οπλίτης).

26. Коста Цуцков (1947-1949, οπλίτης).

27. Андон Сикавица (1946-1949, εφεδρική).

28. Симо Калчов (1947-1949, εφεδρικός).

29. Цилка Шалева (1946-1949, οπλίτης).

30. Раца Бирова (1947-1949, οπλίτης).

31. Динка Бирова (1946-1949, εφεδρική).

32. Гена Шалева (1947-1949, οπλίτης).

33. Гена Бонкова (1947-1949, οπλίτης).

 

Selo Žuželce - μέλη ΣΝΟΦ και ΝΟΦ

Κατάλογος των μελών των ΣΝΟΦ, ΝΟΦ (Список на учесниците во СНОФ, НОФ)

Σύνολο 34 άτομα: Паско Димирков, Благој Калчов, Тома Калчова, Липа Влахова, Сотирица Димова, Бориц Утевски, Василија Утевска, Лефтера Романова, Сотир Романов, Коста Лукаров, Доца Варсамова, Ристо Грижов, Фоља Грожова, Стерјо Франгов, Јагна Франгова, Глигор Маров, Димитар Љасов, Сотир Пастон, Сотирица Постолова, Фиља Крстева, Пандо Четерклиев, Петар Танков, Кољо Цеков, Арсенка Бурова, Фоти Тригонин, Паско Цуцков, Пасо Цуцков, Паса Цуцкова, Жота  Цуцкова, Трпе Шалев, Ристо Шалев, Цилка Шалева, Лазо Руков, Опиро Хезов.

 

Selo Žuželce - φυλακισμένοι

Κατάλογος των φυλακισμένων από τις ελληνικές αρχές (Список на затворените од Грчките власти)

Σύνολο 21 άτομα: Андон Сикавица (1939), Стерјо Утевски (1939-1942), Насе Сикавица (1939-1942), Наум Фрашов (1939-1942), Никола Качкев (1946-1947), Еврипиди Сикавица (1946-1947), Петро Тригонин (1946-1947), Томе Луларовски (1946-1947), Цилка Лукаровска (1946-1950), Олга Варсамовска (1946-1950), Тапо Варсамов (1946-1953), Коље Цеков (1946-1953), Мара Цуцкова (1946-1950), Лена Цуцкова (1946-1950), Мичо Љасов (1946), Лина Грижова (1946), Гена Шаљова (1946), Коста Утевски (1946), Бориц Утевски (1946), Пандо Четерклиев (1946), Ѓорхи Љацов (1946-1950).

 

Υπόμνημα ΔΣΕ 1947

«Χωριό Σπήλαια. Ξυλοκοπήθηκαν από ένοπλους μπράβους που είχαν επί κεφαλής τους Γιάννη από το Μελάνθιο, οι ελασίτες: Γ. Πανταζής, Δ. Πανταζής, Π. Κάλτσιος, Α. Βλάχος. Στις 10.6.1945 έγινε μπλόκο από τους μπράβους του Σπυρόπουλου. Ερευνήθηκαν όλα τα σπίτια. Συνέλαβαν τη Βάγια Αποστολίδου και την έδειραν μέχρι αναισθησίας. Πλιατσικολόγησαν το σπίτι της, όπως και της δημοκράτισσας Βάγιας Τσούσκου. Στις 8.7.1945 περικυκλώθηκε από ένοπλους μοναρχοφασίστες του χωριού Άγιοι Ανάργυροι. Συγκέντρωσαν άνδρες και γυναίκες και ξυλοκόπησαν πολλούς. Σπάσαν το κεφάλι της γριάς Μαρίας Σιάλου και της Αργυρώς Κυριαζοπούλου. Άρπαξαν 300 πρόβατα και 20 βόδια. Στις 25.11.1946 οι χωροφύλακες της Χρούπιστας με χαφιέδες μπλοκάρισαν το χωριό. Έκαψαν τις καλύβες, απείλησαν τους χωρικούς, έκαναν έρευνα, πλιατσικολόγησαν τα σπίτια των: Γ. Κάλτσιου και Σ. Ρουμάνου, έδειραν τις μάνες των λαϊκών αγωνιστών Στέργιενα Ρωμάνου και Αργυρώ Κυριαζοπούλου και την 15ετη Φωτεινή Κάλτσιου. Συνέλαβαν και εξόρισαν για ένα χρόνο με μόνη αιτία γιατί ήταν δημοκράτες τους: Γ. Μαρόπουλο, Ευφ. Δικαβίτσα, στέλεχος της ΕΠΟΝ, Γ. Λιάσο, επονίτη, Θ. Λούκατη, επονίτη, Ι. Δυάδη, ελασίτη, Ν. Κάλτσιο, ελασίτη, Π. Κυριαζόπουλο, ελασίτη, Α. Ιωαννίδη και Κ. Ιωαννίδη δημοκράτες. Βρίσκονται στις φυλακές οι αντιφασίστες: Β. Κάλτσιος και Α. Θωμόπουλος».

 

Selo Žuželce - φυγάδες

Κατάλογος των φυγάδων από το χωριό Ζούζελτσε μεταξύ των ετών 1940-1949 (Список на пребегнатите лица од село Жужечце од 1940 до 1949 година).

Αναφέρονται οι αρχηγοί των οικογενειών και εντός παρενθέσεως το σύνολο των μελών-προσφύγων κάθε οικογένειας.

Κατέφυγαν στη Βουλγαρία το 1943: Бонков Доне (6), Калчов Методи (6), Љамов Атанас (6), Утевски Ване (1), Попташев Ване (1), Попташев Тимјо (5), Сикавица Фиља.

Κατέφυγε στη Βουλγαρία το 1945: Пастол Сотир (5).

Κατέφυγαν στην Τσεχοσλοβακίαто 1948: Димирков Ристо (8), Биров Михајло (4), Калчов Ѓорги (4), Влахова Вангелија (4), Утевока Вангелија (1), Димов Сотир (6), Љасова Жота (4), Варсамова Дица (5), Попташева Раца (2), Тригонин Фоти (4), Цекова Колевица (4), Гогљова Риса (1), Дијадова Фотовица (5), Љасова Леца (4), Цуцков Пасол (5) και τα δύο παιδιά του Лазо Руков.

Κατέφυγε στη Ρουμανία το 1948: Франков Димитар (2).

Κατέφυγε στη Ρουμανία το 1949: Калчов Симо (2).

Κατέφυγαν στη Βουλγαρία το 1949: Копсаров Ристо(1), Грижов Ѓорги (1).

Κατέφυγε στην Ουγγαρία το 1949: Попгоргиева Гена (1).

Κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία το 1949: Утевски Андон (2), Цуцков Коста (1), Руманов Сотир (7), Руманов Ѓорги (4), Сикавица Андон (1).

Κατέφυγαν στη Σοβιετική Ένωση το 1949: Лукаров Таки (1), Шалефа Цилка (1), Ќучок Петро (1).

Κατέφυγαν στην Πολωνία το 1949: Маровски Еврипиди (2), Цуцков Ѓорги (2).

 

Σύγχρονα επώνυμα οικογενειών

ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΣ, ΖΟΥΠΑΣ (2), ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ, ΚΑΛΤΣΙΟΣ, ΜΑΚΡΗΣ, ΜΑΡΟΠΟΥΛΟΣ, ΠΑΝΤΑΖΗΣ, ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, ΣΑΛΛΙΟΥ, ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ (2), ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ, ΧΑΡΟΥΜΕΝΟΣ (2), ΧΡΗΣΤΙΔΗΣ.

 

Ζούζουλη / Žužuli/ Жужули. Στην απογραφή του 2001 ήταν οικισμός της κοινότητας Αρρένων του νομού Καστορίας. Οι χριστιανοί έλληνες κάτοικοί του δεν αναμίχθηκαν στα αιματηρά γεγονότα των ετών 1903-1908 και 1944-1949. Οι περισσότεροι κάτοικοι του χωριού μετοίκησαν το 1964, λόγω καθίζησης του εδάφους, σε Τσοτίλι και Μανιάκοι.

 

Πηγές

Žužulja (Žužel) [Αυστριακός Χάρτης].

Жужелъ / Костурска каза, 120 χριστιανοί Έλληνες [Кънчов 1900].

Zouzelchi, λειτουργία πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας [Χάρτης Κοντογιάννη].

Joujiel / Caza de Kostour (Kastoria), χριστιανικός πληθυσμός: 125 Έλληνες [Brancoff 1905].

Ζούζιουλι Καστορίας: «189 ορθόδοξοι Έλληνες» [Χαλκιόπουλος 1910].

Ζούζουλι καζά Καστορίας, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Ζούζουλη Καστορίας, 305 άτομα (164 άρρενες και 141 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ζούζουλη Καστορίας, αποτέλεσε οικισμό της κοινότητας Ψέλτσκου [ΦΕΚ 259 / 21.12.1918].

Ζούζουλη Καστορίας, 268 άτομα (109 άρρενες και 159 θήλεις) - 54 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Ζούζουλη Καστορίας, 351 άτομα (156 άρρενες και 195 θήλεις). Δεν υπήρχε κανένας πρόσφυγας που να ήρθε μετά το 1922. Και οι 351 ήταν ομοδημότες. Επίσης 37 δημότες απογράφηκαν αλλού [Απογραφή 1928].

Ζούζουλη Καστορίας: Πραγματικός πληθυσμός 423 (195 άρρενες και 228 θήλεις). Νόμιμος πληθυσμός 474 [Απογραφή 1940].

Жужељ: Οικισμός χριστιανών Ελλήνων (Κατσαούνηδων) τόσο το 1912 όσο και το 1940 [Симовски].

Ζούζουλη, 420 κάτοικοι [Στατιστική 1945].

Ζούζουλη Καστορίας: 399 κάτοικοι [Απογραφή 1951].

Στις νεότερες απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός του οικισμού ήταν --> 1961: 437, 1971: 31, 1981: 15, 1991: 234, 2001: 84.

Το 1964 έγινε καθίζηση στα εδάφη του χωριού. Με απόφαση του τότε νομάρχη Μαζαράκη, οι μισοί κάτοικοι του χωριού μετοίκησαν στο Τσοτίλι Κοζάνης και οι άλλοι μισοί στο χωριό Μανιάκοι Καστοριάς [Νατσούλης].

Υψόμετρο 1.060 [Λεξικό ΕΣΥΕ].

 

 Σύγχρονα επώνυμα οικογενειών

ΑΝΤΩΝΙΟΥ, ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ (2), ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ, ΚΩΣΤΑΡΑΣ, ΛΑΖΟΣ (3), ΝΙΚΟΛΑΙΔΗΣ, ΝΤΙΝΟΛΑΖΟΣ, ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ (3), ΠΑΠΑΔΑΜΟΣ, ΠΑΠΑΘΩΜΑΣ (2), ΠΑΥΛΟΥ.

 

Ζουπάνιστα / Županišta / Жупаништа. Μετονομάστηκε σε Άνω Λεύκη. Η ύπαρξη της σημειώνεται σε οθωμανικό κατάστιχο του 15ου αιώνα. Στην απογραφή του 1951 εμφανίζεται για τελευταία φορά ως διακριτός οικισμός της επαρχίας Καστορίας. Ήταν ένα χριστιανικό χωριό, οι κάτοικοι του οποίου είχαν μητρική γλώσσα τη μακεδονική. Μεγάλη μερίδα μερίδα του πληθυσμού προσχώρησε στην εξαρχία. Η Ζουπάνιστα συμμετείχε στην επανάσταση του Ίλιντεν και κάηκε γι αυτό από τον οθωμανικό στρατό. Το 1912 και το 1928 ζούσαν αντίστοιχα εδώ περίπου 550 και 500 άτομα. Πολλοί κάτοικοι του χωριού κατέφυγαν στο τέλος του εμφυλίου στη Γιουγκοσλαβία και σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Μεταπολεμικά το χωριό ερήμωσε, όταν όσοι απέμειναν στη Ζουπάνιστα μετοίκησαν κυρίως στο Όρμαν και την Καστοριά.

 

Πηγές

Жупанища / Костурско: 60 οικογένειες, στα τέλη του 15ου αιώνα [Οθωμανικά Αρχεία].

Zoumbanista, χριστιανοί ορθόδοξοι: 600 [Synvet 1878].

Ζουπάνιστα Καστορίας: «Χωρίον κείμενον επί των υπωρειών του υπερκειμένου ομωνύμου όρους και έχον 120 οικογενείας χριστιανικάς, σχολείον εκκλησίαν, χάνιον, λαχανόκηπους και 3 υδρομύλους παρά την οδόν» [Σχινάς 1886].

Županišta [Αυστριακός Χάρτης].

Жупанища (Жупаница) / Костурска каза, 630 χριστιανοί Βούλγαροι [Кънчов 1900].

Zupanista, λειτουργία εξαρχικού σχολείου [Χάρτης Κοντογιάννη].

Το χωριό ήταν τσιφλίκι του Ομέρ Μπέη [Δραγούμης].

Joupanichta / Caza de Kostour (Kastoria), χριστιανικός πληθυσμός: 520 εξαρχικοί και 224 πατριαρχικοί Βούλγαροι. Λειτουργία ενός εξαρχικού σχολείου με ένα δάσκαλο και 39 μαθητές και ενός πατριαρχικού σχολείου με ένα δάσκαλο και 18 μαθητές [Brancoff 1905].

Ζουπάνιστα, εξαρχικό χωριό προ του οθωμανικού Συντάγματος του 1908 και μικτό μετά. Προσήλθαν μερικές οικογένειες [Έγγραφο 4278].

Ζουπάνιστα: «Από του 1894 μέχρι του 1900 η λειτουργία ετελείτο εκ περιτροπής υπό των ορθοδόξων και σχισματικών. Από του 1900 η εκκλησία κατελήφθη καθ' ολοκληρίαν υπό των Βουλγάρων» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].

Ζιουπάνιστα Καστορίας: «300 ορθόδοξοι Έλληνες διατελούντες από το 1904 υπό την βουλγαρικήν πίεσιν και 400 σχισματικοί βουλγαρίζοντες» [Χαλκιόπουλος 1910].

Ζουπάνιστα καζά Καστορίας, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Ζουπάνιστα Καστορίας, 557 άτομα (278 άρρενες και 279 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ζουπάνιστα Καστορίας, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα μαζί με τους οικισμούς Ορμάν και Τίκβενη [ΦΕΚ 259 / 21.12.1918].

Жупаништа, 120 σπίτια χριστιανών Σλάβων [Милојевић 1920].

Ζουμπάνιστα Καστορίας, 483 άτομα (198 άρρενες και 285 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Ρευστοποιήθηκαν εννέα περιουσίες κατοίκων που μετανάστευσαν με τις οικογένειές τους στη Βουλγαρία [Μιχαηλίδης].

«Η κοινότης Ζουπάνιτσα, μετονομάζεται εις κοινότητα Άνω Λεύκης και ο ομώνυμος αυτή συνοικισμός Ζουπάνιτσα εις Άνω Λεύκη» [ΦΕΚ 206 / 28.9.1927].

Άνω Λεύκη (Ζουμπάνιστα) Καστορίας, 471 άτομα (217 άρρενες και 254 θήλεις). Δεν υπήρχε κανένας πρόσφυγας που να ήρθε μετά το 1922. Ομοδημότες ήταν 438, ετεροδημότες 25 και 8 αλλοδαποί [Απογραφή 1928].

Ζουπάνιστα (Άνω Λεύκη), υπήρχαν 90 ξενόφωνες οικογένειες [Στατιστική 1932].

Άνω Λεύκη Καστορίας: Πραγματικός πληθυσμός 507 (249 άρρενες και 258 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Αριθμός οικοδομών το έτος 1940: 174 [Γρηγορίου].

Жупаништа: Οικισμός χριστιανών Μακεδόνων τόσο το 1912, όσο και το 1940 [Симовски].

Άνω και Κάτω Λεύκη, 732 κάτοικοι, εκ των οποίων 700 ήταν σλαυόφωνοι. Συνείδησις Β [Στατιστική 1945].

Жупаништа: Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, κατέφυγαν στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης 71 παιδιά του χωριού και 3 παιδαγωγοί συντοπίτες τους [Мартинова, 53].

Άνω Λεύκη Καστορίας: 155 κάτοικοι [Απογραφή 1951].

Όσοι κάτοικοι απέμειναν μετοίκησαν κυρίως στο Όρμαν (Κάτω Λεύκη) και στην πόλη της Καστοριάς [Νατσούλης].

Υψόμετρο 800 [Υψομετρική Κατανομή].

 

Λαογραφικά

Έθιμα στη Ζουπάνιστα Καστοριάς - Адети во Жупаништа Костурско

Αφηγείται η γιαγιά Σόφα Μάγκοβα από το χωριό Ζουπάνιστα - Раскажува баба Софа Магова от село Жупаништа

 

Кога извадваме семе

Кога ќе си извадваме семе си месиме погача и ќе сио испериме нештата чисто, за да ни е чист берикетот. ќе му месиме на воловите по едно колаче, за зевгарот. ќе му го скршиме и ќе му го датиме на на воловите. ќе си оди орачот на орание, ќе си ја земи цела погача на нивата. Погачата не чини да е скрсшена. Што ќе му остани ќе ја донеси дома. Тоа става за берикетот да е чист.

Όταν βγάζουμε σπόρο

Όταν θα βγάλουμε σπόρο ζυμώνουμε μπουγάτσα και πλένουμε να είναι καθαρά όλα, για να είναι καθαρή και η σοδιά. Για τα βόδια και για το ζευγά θα ζυμώσουμε από ένα κουλούρι, θα το σπάσουμε το ένα και θα το δώσουμε στα βόδια. Ο οργωτής θα πάει στο όργωμα και θα πάρει μαζί του όλη την μπουγάτσα. Η μπουγάτσα δεν πρέπει να είναι σπασμένη. Όση περισσέψει θα τη φέρει στο σπίτι. Αυτό γίνεται για να είναι καθαρή η σοδιά.

 

Си направиме кршма за жнатјето

Кога ќе ја жниеме на најпоследната нива ќе ги кладоме сите сили да ја пожниеме цела нива. Да не остани недожната. ќе оставиме на среде нива една ракатка дека е нај чиста, нај убава нивата, ќе ја пожниеме, ќе е врзиме нивата и ќе се собериме цели да го пожние еден тоа што го оставиме на една ракатка. Да не остани ниту едно клавче. После ќе го врзиме со црвен конец и ќе го кладиме натре лелекот и паламарката. Ракатката не е острешваме дури до првато гумно. Тој шо ќе е носи ракатката не ќе зборва по пато ер коку да е далеку от селото нивата. И никој не го опитва зашчо го гледа со ракатката во раце. Можи да му вели некој «аирлија-аилија» ама тој не му зборва. Пред да се сврши нивата една жена бега дома, и го заколва нај лепото пиле. Меси дома погача, прае и попарник. Сетне греде дома цели тие што беа на нивата и се госте.

Τελετή για το θέρισμα

Όταν θερίζουμε το τελευταίο χωράφι θα βάλουμε όλα μας τα δυνατά να το θερίσουμε όλο. Να μη μείνει μισοθερισμένο. Στη μέση του χωραφιού εκεί που είναι πιο καθαρό, αφήνουμε ένα χερόβολο. Θα θερίσουμε, θα δέσουμε δεμάτια και θα μαζευτούμε όλοι ένας να θερίσει εκείνο που αφήσαμε σε ένα χερόβολο. Να μη μείνει αθέριστο ούτε ένα στάχυ. Ύστερα θα το δέσουμε με κόκκινη κλωστή και θα βάλουμε μέσα το μικρό και το μεγάλο δρεπάνι. Το χερόβολο αυτό δεν το λύνουμε ως το πρώτο αλώνι. Εκείνος που θα κουβαλάει το χερόβολο δεν θα μιλάει στο δρόμο όσο μακριά κι αν είναι το χωράφι. Και κανένας δεν τον ρωτάει για τίποτε αφού τον βλέπει με το χερόβολο στα χέρια. Ίσως κάποιος να του εύχεται «καλορίζικο-καλορίζικο», εκείνος όμως δεν του μιλά. Προτού θεριστεί το χωράφι, μια γυναίκα τρέχει στο σπίτι και σφάζει το πιο καλό κοτόπουλο. Ζυμώνει μπουγάτσα, φτιάχνει πίτα. Έπειτα έρχονται στο σπίτι όλοι όσοι ήταν στο χωράφι και τρώνε.

 

За Вршенјето

Кога ќе се сврши вршенјето па си праеме крчма. Си врзваме метла на стетжеро и па си праеме крчма на вечерата, си се гостиме.

Για το αλώνισμα

Όταν τελειώσει το αλώνισμα πάλι γιορτάζουμε. Δένουμε μια σκούπα στο στέτζερο του αλωνιού και το βράδυ γιορτάζουμε με κοινό τραπέζι.

 

Кога се роди едно малечко теле

На кравата му врзве лук и чиста пара на роговите и мониста на пашката. Врвцата ќе е исучена на мартинка: црвено и бело. На малечкото му соплетве врвца и таа шарена. Му ја врзве на тилчето за да на се почудва. Му клаве па лук, темјан, лепче, пара и мониста. Му ги сошиве за да не се почудва. На кравата за да не му бега млекото.

Όταν γεννηθεί μοσχάρι

Δένουμε στην αγελάδα σκόρδο και καθαρό νόμισμα στα κέρατα, χάντρες στην ουρά. Το νήμα θα είναι στριφτό: κόκκινο και άσπρο. Για το μοσχάρι θα πλέξουν νήμα χρωματιστό. Το δένουν στο σβερκάκι του για να μη το ματιάζουν. Του βάζουνε σκόρδο, θυμίαμα, ψωμάκι, νόμισμα και χάντρες. Όλα αυτά τα ράβουν για να μη ματιάζεται. Στην αγελάδα για να μη φεύγει το γάλα της.

 

Παπά-Αργυρίου (1903)

Είμαι Μακεδών, ομιλών ξένην τινά παρεφθαρμένην διάλεκτον, ούσαν είδος κράματος ποικίλων γλωσσικών ιδιωμάτων, ένεκα του οποίου υπό των Πατριαρχείων καλούμεθα προς εκκλησιαστικήν και ουχί εθνολογικήν διάκρισιν βουλγαρόφωνοι. Είμαι τω θρήσκευμα χριστιανός ορθόδοξος, γεννηθείς εκ πατρός γεωργού εν τω χωρίω Ζουπανίστη απέχοντι μίαν ως έγγιστα ώραν δυτικώς της Καστορίας. Ετελείωσα το εν Καστορία ημιγυμνάσιον. Εχρημάτισα ως διδάσκαλος των Ελληνικών γραμμάτων επί είκοσι και δύο κατά συνέχειαν έτη (εξ ων τα μεν δέκα και πέντε ως λαϊκός, τα δε επτά ως κληρικός) εις διάφορα χωρία της Καστορίας.

Το χωρίον μου σύγκειται εξ εκατόν περίπου οικογενειών (νυν δε ουδεμίας υπαρχούσης εν αυτώ ένεκα της απανθρώπου καταστροφής το πρώτον υπό των ληστανταρτικών σωμάτων και είτα υπό των αγρίων στρατευμάτων και βασιβουζούκων τούρκων περί τα τέλη του παρελθόντος Ιουλίου ενεστώτος έτους) και μέχρι του 1893 ανήκον ολόκληρον εις το οικουμενικόν Πατριαρχείον. Από του έτους τούτου υποκινηθέν παρά των διαφόρων οργάνων της σχισματικής εξαρχίας, διερέθη εις δύο σχεδόν αδιάλλακτα ίσα στρατόπεδα, καθότι το ήμισυ χωρίον αποσπασθέν της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας διά θεμιτών και αθεμίτων μέσων, εβιάσθη να αναγνωρίση ως πνευματικόν αρχηγόν αυτού τον σχισματικόν έξαρχον των βουλγάρων, συμπαρασύρον, εννοείται, τον έτερον των ιερέων διά διαφόρων υποσχέσεων κατά την ομολογίαν αυτού του ιδίου εν τη μετά παρέλευσιν ετών συνέντευξιν ημών. Ταύτα εγένοντο αρχιερεύοντος τότε εν Καστορία του νυν Σ. Αγίου Διδυμοτείχου κ. κ. Φιλαρέτου Βαφειάδου.

Το έτος 1895 ο αείμνηστος προκάτοχός μου εννοήσας το τέλος της ζωής του με παρεκίνησε να τον διαδεχθώ όπερ και εγένετο, χειροτονηθέντος παρά του κ. κ. Φιλαρέτου πρεσβυτέρου της Ορθοδόξου Ελληνικής κοινότητος. Έκτοτε εξηκολούθησα ως ιερεύς και διδάσκαλος να ευρίσκομαι πάντοτε εις διηνεκή πόλεμον μετά των σχισματικών δι' εκκλησίας, παγκάρια και σχολεία.

Επειδή δε, διά κακήν τύχην ημών των Ορθοδόξων, έτυχον τα εκκλησιαστικά χρήματα εις χείρας των σχισματικών δωροδοκούντων τας αυτόθι τουρκικάς αρχάς, πάντοτε ευρίσκομεν προσκόμματα, αλλά τη βοηθεία των Αρχιερέων μας κατεβάλλομεν αυτάς. Εν έτει 1900 αρχιερεύοντος εν Καστορία του μακαρίτου πρώην Σάμου κ. κ. Αθανασίου συνέβη το εξής. Καθ' έθος ήλθεν ο ως άνω Αρχιερεύς εις το χωρίον μου να ιερουργήση, ενώ ήτο η σειρά των σχισματικών (διότι επειδή υπήρχε μία εκκλησία, εκκλησιαζόμεθα αμοιβαδόν). Ο εσπερινός εψάλη εν άκρα ησυχία. Περί την τρίτην ώραν (τουρκιστή) της νυκτός ήλθεν ο αστυνόμος Καστορίας και ηρώτησε την Α. Σεβασμιότητα πως επέρασε κατά την ακολουθίαν του εσπερινού. Η δε Α. Σ. απήντησε "πολύ καλά". Τότε ο αστυνόμος εσηκώθη από το κατάλυμα της Α. Σ. και διευθύνθη δήθεν να ησυχάση εις άλλον οίκον. Και που, λέγετε, διηυθύνθη; Διηυθύνθη εις τον οίκον του φανατικωτάτου των σχισματικών. Εκεί σε τι έπραξε με το πονηρόν συνέδριον των σχισματικών απεδείχθη εκ του πραξικοπήματος.

Το πρωί περί τα εξημερώματα, έρχεται τις εις το κατάλυμα του Αρχιερέως και λέγει ότι η εκκλησία κατελήφθη υπό των σχισματικών και άλλοι μεν ψάλλουσιν εντός αυτής, άλλοι δε φυλάττουσιν έξω δι' όπλων και ξύλων. Ταύτα ακούσας ο Αρχιερεύς αμέσως κράζει τον αστυνόμον και διατάσσει αυτόν να εκδιώξει τους σχισματικούς από την εκκλησίαν, διότι κατά το Αυτοκρατορικόν Βεράτιον η εκκλησία ανήκει εις αυτήν και δι' αυτού εις το Ρουμ μιλέτι (γραικικόν έθνος). Διευθυνθείς δε ο αστυνόμος εις την εκκλησίαν διέταξε δήθεν τους σχισματικούς να εξέλθωσιν, αλλά ούτοι δεν επείθοντο. Τότε οργισθείς ο Αρχιερεύς διά την τοιαύτην αντενέργειαν του αστυνόμου, διότι άλλα το βράδυ έλεγε και άλλα το πρωί έπραττεν ούτος, διατάσσει να λάβωσιν οι ορθόδοξοι ένα πέλεκυν και να ακολουθήσωσιν αυτόν διευθυνόμενοι εις την εκκλησίαν. Ότε ο Αρχιερεύς έφθασεν εις την εκκλησίαν παρακολουθούμενος υφ' απάσης της ορθοδόξου ελληνικής κοινότητος, του αστυνόμου και τινων χωροφυλάκων, διατάσσει κατά πρώτον τον αστυνόμον να επιτεθή ν' ανοίξωσι την εκκλησίαν. Είτα λέγει αυτός ο Αρχιερεύς. Εκείνοι αρνούνται. Τότε παρουσιάζει προς αυτούς το Αυτοκρατορικόν Βεράτιον και λέγει ότι δυνάμει αυτού θα εισέλθη εις αυτήν καθό ανήκουσαν εις αυτόν. Αυτοί αποκρίνονται ενώπιον του αστυνόμου και των χωροφυλάκων ότι δεν αναγνωρίζουσιν αυτό και ότι αυτό ισχύει μόνον διά τους πατριαρχικούς. Βλέπων δε ο Αρχιερεύς ότι ουδέν πράττει διά των λόγων, λαμβάνει τον πέλεκυν, θραύει την θύραν και εισέρχεται εις τον ναόν. Το τι δε εγένετο εντός του ναού αδυνατώ να εκφράσω διά καλάμου. Η δραστηρία και γενναία πράξις του αστυνόμου ήτο αφ' ενός να λέγη εις τους σχισματικούς να εξέλθωσι και αφ' ετέρου να τους κάμνη νεύμα να μείνωσιν εν τω ναώ. Τότε πλέον εξηντλήθη η υπομονή των χωροφυλάκων διότι εγνώριζον ότι εδωροδοκήθη, ήρπασαν τα όπλα προς πυροβολισμόν. Τούτο ιδών ο αστυνόμος ηναγκάσθη πλέον να εκδιώξη αυτούς κακοίν κακώς, ο δε Αρχιερεύς μεθ' απάσης της ελληνικής ορθοδόξου κοινότητος ετέλεσε την ιεράν μυσταγωγίαν. Οι σχισματικοί μετά ταύτα έλεγον "ο κερατάς μας επήρε τόσας λίρας και μας άφήκεν εις την λάσπην".

Κατά φθινόπωρον του ιδίου έτους κάποιος ονόματι Ηλίας Δ. Μποζιώτης μοι έστειλεν εκ Μοναστηρίου επιστολήν τινα, δι ης με συνεβούλευσε να μη καταδιώκω τόσον πολύ τους σχισματικούς, "διότι έλεγεν, ήκουσα από τον γραμματέα του εν Μοναστηρίω βουλγάρου πράκτορος, ότι θα φονεύσωσι και εμέ οι σχισματικοί, όπως εφόνευσαν τον εκ Νερέτης αοίδημον Κωνσταντίνον ιερέα". Έκτοτε εγώ έπαυσα να είμαι ως το πρότερον διώκτης των σχισματικών. Κατά το ίδιον έτος 1900 εφονεύθη και ο αείμνηστος εκ Σιστόβου διδάσκαλος Αθανάσιος Κωνσταντίνου υπό του κομιτάτου, ως έμαθον μετά ταύτα από τους ίδιους κομίτας.

Περί τας αρχάς Δεκεμβρίου μηνός ιδίου έτους 1900 Κυριακήν εσπέρας ήλθεν εις τον οίκον μου ο βουλγαροδιδάσκαλος του χωρίου και λέγει μοι "θέλεις να έλθη προς επίσκεψην σου άνθρωπός τις;" Εγώ χωρίς καμμίαν υποψίαν τω λέγω "θέλω". Εκείνος δε μετά παρέλευσιν ημισείας ώρας εν βαθεί σκότος κράζει με να κατέλθω εις την αυλήν. Κατελθόντα με χαιρετά βουλγαριστί άγνωστός τις ασπασθείς συνάμα την δεξιάν μου. Είτα δε μοι λέγει "ότσιε (πάτερ) πως θέλετε να συνδιαλεχθώμεν εις το σκότος ή με φως;" Εγώ τω είπον "με φως". Τρέξας δε ο βουλγαροδιδάσκαλος έφερεν εκ του άνω πατώματος το φως, εγώ δε παραλαβών τον άγνωστον ωδήγησα αυτόν εν τω κατώγειον ότε αίφνης βλέπω αυτόν ένοπλον και φορτωμένον με φυσίγγια γκρα και ρεβόλβερ, φέροντα εις την κεφαλήν καλπάκι βουλγαρικόν και εν αυτώ εις γραφήν βουλγαρικήν "σμάρτ ήλη σφομποδά / θάνατος ή ελευθερία". Ούτος ήρχισε συνδιαλεγόμενος με εμέ ως εξής. "Ότσε (πάτερ), το κομιτάτον σε έχει προγραμμένον και ως απόφασις εξεδόθη ίνα φονευθής. Εγώ όμως αντέστην εις τούτο και είπον, πριν ή συνδιαλεχθώ με αυτόν τον άνθρωπον δεν δύναμαι να προβώ εις φόνον. Πάτερ, μάθε ότι ημείς είμεθα οι ελευθερωταί της Μακεδονίας. Ημείς θέλομεν να αναζωώσωμεν τον Μέγαν Αλέξανδρον και να κάμνωμεν το κράτος μας απέραντον όπως ποτέ. Έλληνες, Βούλγαροι, Βλάχοι, Αλβανοί, Σέρβοι είμεθα όλοι ηνωμένοι προς καταπολέμησιν του τυράννου. Όθεν ελθέ και συ με ημάς μα την κοινότητά σου ομού. Και αν μεν πράξης ό,τι σοι λέγομεν θα μείνης εν τη ζωή, ει δε μη άλλως χάνεσαι. Τώρα δε κατά το έθιμον του κομιτάτου πρέπει να δώσης τον απαιτούμενον όρκον". Εγώ απεκρίθην "να σκεφθώ και μετά τρεις ημέρας θα δώσω την απάντησιν". Και ούτως αποχαιρετίσαντές με ανεχώρησαν ότε άγνωστος και ο βουλγαροδιδάσκαλος. Δώδεκα μέλη του κομιτάτου εκράτησαν επί μίαν εβδομάδα οι σχισματικοί του χωρίου συνεδριάζοντες και καιροφυλακτούντες, ίνα με φονεύσωσι κατά την μετέπειτα ομολογίαν αυτών των ίδιων.

Τότε εγώ ο δυστυχής ευρέθην εις δύσκολον θέσιν. Ουκ είχον που την κεφαλήν κλίναι. Η Α. Σεβασμιότης ο Μητροπολίτης μας κ. κ. Γερμανός Καραβαγγέλης δεν είχε φθάσει ακόμη εις Καστορίαν. Αλλαχού να υπάγω και είπω το μυστικόν μου εφοβούμην τον φόνον και ούτως εις ουδένα ειπόντι.

Μετά παρέλευσιν ημερών τινων κατά Δεκέμβριον λίαν πρωί, ενώ ευρισκόμην εις τον ναόν μόνος και ψάλλων τη ακολουθίαν τού όρθου, εισέρχεται ο βουλγαροδιδάσκαλος του χωρίου μεθ' ετέρων δύο ενόπλων, οίτινες εστάθησαν περιμένοντες να τελειώσω την ακουλουθίαν. Ότε ετελείωσα αυτήν και έκαμα την απόλυσιν εισήλθον εις το Άγιον Βήμα να θέσω επί της Αγίας Τραπέζης το επιτραχήλιον μου, εισήλθον δε και οι μετά του βουλγαροδιδασκάλου ένοπλοι εντός αυτού, οπότε αμέσως εποίησαν σταυρόν θέτοντες την λόγχην επί του γκρα, και ειπόν μοι να θέσω την μίαν χείρα επί του Ιερού Ευαγγελίου, την δε άλλην επί του όπλου και να ορκισθώ ότι πίστιν και αφοσίωσιν θα έχω εις το Μακεδονικο-Αδριανουπολικόν κομιτάτον, ότι εις το εξής θα είμαι τέλειος κομίτης, ότι θα εργάζομαι εις αυτό με έργον ή με λόγον όσον δύναμαι και ότι αν προδώσω το μυστικόν του κομιτάτου να φονευθώ με το ίδιον όπλον, το οποίον τώρα ασπάζομαι και ησπάσθην αυτό ως και τους ενόπλους, οίτινες αμέσως ανεχώρησαν αφήσαντες με μόνον. Έκτοτε δε έγεινα μέλος του κομιτάτου και εμάνθανον τα μυστικά αυτού χωρίς να είπω τι εις κανένα. Πολλάκις όμως εις τας μετά ταύτα συνδιαλέξεις ημών δήθεν αστιευόμενοι μοι έλεγον καλόν θα ήτο αν ανεγνώριζες και συ τον έξαρχον των βουλγάρων και να μνημονεύης αυτού εις τας ιεροτελεστίας. Εγώ δε έλεγον προς αυτούς ότι "ούτε ο Μητροπολίτης ούτε ο έξαρχος θα μας βάλλωσιν εις τον παράδεισον. Ημείς μόνον αγάπην να έχωμεν και καθώς είπατε να διώξωμεν τον τύρανον".

Επειδή δε κατ' εκείνην την εποχήν συνέβη να αποθάνη ο σχισματικός ιερεύς του χωρίου, απετάθησαν προς εμέ οι σχισματικοί τη συμβουλή του κομιτάτου και ειπόν μοι ότι, αν θέλω να κατέχω όλον το χωρίον, πρέπει όταν ιερουργώ, εις μεν την σειράν μου να μνημονεύω του Μητροπολίτου μου, εις δε την σειράν του εξάρχου. Επειδή δεν ηδυνάμην να δουλεύω δυσί κυρίοις, εχειροτόνησα άλλον σχισματικόν ιερέα, μεθ' ου ευρισκόμεθα εις αέναον πόλεμον, διότι πολλοί των σχισματικών προσήλθον εις την ορθοδοξίαν αποπτύσαντες τον σχισματικόν έξαρχον και αναγνωρίσαντες τον Οικουμενικόν Πατριάρχην. Ο δε σχισματικός ιερεύς με κατήγγειλεν εις το κομιτάτον ίνα μη αγιάζω τους προσελθόντας. Και το τι υπέφερον από τους κομίτας αδυνατώ να εκφρασθώ διά καλάμου. Έκτοτε λοιπόν έπαυσα να συναναστρέφομαι μετ' αυτών, καθότι ο σκοπός αυτών δεν ήτο να μας ελευθερώσωσιν, αλλά να μας εκσλαβίσωσιν. Έκτοτε δε και αυτοί έπαυσαν να έχωσι συχνάς συναναστροφάς με εμέ και ήρχισαν να υποπτεύονται και να με επαπειλώσιν.

Ότε δε περί τα τέλη του Μαρτίου του έτους 1901 έφθασεν η Α. Σ. ο Μητροπολίτης Καστορίας κ. κ. Γερμανός Καραβαγγέλης άπαντα κατά γράμμα διηγήθην. Περί τα τέλη του μηνός Ιουνίου του αυτού έτους ελειποτάκτησεν ο διαβόητος κομίτης Βάντσιος και προσεκολλήθη εις τον τότε Μπιν-Μπασήν (ταγματάρχην) και εγένετο ο τρομερός καταδιώκτης του κομιτάτου, των βουλγαροδιδασκάλων και ιερέων. Αυτός ο Βάντσιος μοι είχεν είπει το τι σκοπόν είχον οι κομίται να μοι κάμουν διαβαλλόμενοι υπό των σχισματικών του χωρίου. Το τι χρήμα εισέπραξεν η εξουσία τη καταδώση του Βάντσιου τις διηγήσεται. Ο αυτός και παρ' εμού εζήτησε χρήματα, αλλ' επειδή εγώ ηρνήθην να τω δώσω κατέδωκέ με εις την εξουσίαν ως κομίτην και αμέσως εστάλη απόσπασμα εις το χωρίον μου, όπερ με συνοδείαν και φρικτά βάσανα με παρέδωκεν εις την εξουσίαν. Αλλά τη δραστηρία του Αρχιερέως και του τότε εν Καστορία Καϊμακάμ Μοναβίν (Βοηθός Καϊμακάμης) κ. Κωλλέτη μετά εικοσάωρον κράτησιν αφέθην ελεύθερος. Τ αυτό έπραξαν εις άλλον τινά συγχωριανόν μου νέον προσήλυτον υποστάντα την αυτήν τύχην με εμέ. Φαίνεται δε ότι η εξουσία ήτο ηγορασμένη παρά του κομιτάτου, εκ του ό,τι όσα εγώ είπον εις τας ανακρίσεις μου, ευρέθησαν άπαντα κατά γράμμα εις χείρας του κομιτάτου βουλγαριστί αντιγραμμένον εκ του τουρκικού. Έκτοτε εξέλειπεν πλέον πάσα προς εμέ εμπιστοσύνη. Και μάλιστα όταν κατέδωκεν ο ρηθείς Βάντσιος εις την εξουσίαν και τον σχισματικόν του χωρίου ιερέα, όστις διά να μη συλληφθή εδραπέτευσε διά νυκτός και ήλθεν εις Αθήνας, και μετά τινά διαμονήν ενταύθα επορεύθη εις Βουλγαρίαν, ένθα εισέτι και νυν ευρίσκεται ως εφημέριος.

Ημέραν τινά του μηνός Ιανουαρίου του έτους 1902, ήλθεν εις τον οίκον μου ο βουλγαροδιδάσκαλος του χωρίου και λέγει προς τον γέροντα πατέρα μου. "Γέρων, εστάλην παρά του κομιτάτου (παρόντος εμού) ίνα είπω τω υιώ σου Παπαργυρίω όπως εκλέξη δύο τινά, ή να γείνη σχισματικός ιερεύς μνημονεύων εις το εξής του ονόματος του εξάρχου του βουλγάρων εις τας ιεροτελεστίας, ή να γείνη θύμα. Ας εκλέξη εν των δύο και ας πράξη. Τότε ο σεβαστός μου γέρων πατήρ απεκρίθη. "Παιδί μου, ο υιός μου ηλικίαν έχει, ας πράξη ό,τι θέλει. Να σοι είπω να τον φονεύση το κομιτάτον διά την προς αυτό παρακοήν του, κατά το λέγειν σου, τον λυπούμαι, διότι είναι τέκνο μου, είναι σπλάγχνον μου. Να σοι είπω δε να αρνηθή την Μεγάλην του Χριστού Εκκλησίαν αδυνατώ. Προτιμώ όμως απέναντι της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας να γείνη θύμα ο υιός μου και με τα γηρατειά μου όσον δύναμαι θα διατηρώ τα πέντε ορφανά τέκνα του και εγγονάκια μου. Και αν δυστυχήσω τώρα εγώ εις τα γηρατειά μου, και τα τέκνα του υιού μου πιστεύω δεν θα είναι καμία εντροπή, διότι θα γνωρίση πλέον όλος ο κόσμος διά ποίαν αιτίαν ο υιός μου εφονεύθη. Εφονεύθη διά το έθνος, εφονεύθη διά την εκκλησίαν. Αφού δε ο υιός μου είναι τόσον κακός και τόσον αντιπράττει εις την πρόοδον του κομιτάτου, όπως λέγεις, παρακάλεσον αυτό, ίνα δοθή η άδεια τω υιώ μου να υπάγη όπου θέλει και ούτω σώζεται το κομιτάτον".

Ο δε βουλγαροδιδάσκαλος απεκρίθη ¨με την μεγάλην επιρροή, όπου έχω εις το κομιτάτον και αύτη η χάρις δύναται να τω δοθή, αλλ' όπου και αν πορευθή ακόμη και εις αυτήν την Αμερικήν, αν δεν εργάζηται υπέρ του κομιτάτου αλλ' αντιπράττει, και εκεί ανθρώπους ιδικούς μας έχομεν, οι οποίοι δύνανται και αυτοί να τον φονεύσωσιν". Όλα ταύτα ακούων εγώ είπον τω βουλγαροδιδασκάλω. "Άφήσατέ μοι παρακαλώ μερικάς ημέρας να σκεφθώ και έπειτα σας δίδω την απάντησιν". Και ούτω λοιπόν ή τη παρακλήση του βουλγαροδιδασκάλου ή άλλως πως εύρον ευκαιρίαν και ήλθον εις Αθήνας κατ' αρχάς Μαρτίου του έτους 1902 και εισέτι ευρίσκομαι ενταύθα εφημερεύων. Το τι δε υπέστη ο γέρων πατήρ μου μετά ταύτα και η λοιπή οικογένειά μου τις διηγήσεται.

Ως να μη ήρκουν ταύτα και τώρα περί τα τέλη του μηνός Ιουλίου το ληστανταρτικόν κομιτάτον ποιήσαν την αρχήν και μετ' αυτού οι άγριοι και αιμοβόροι βασιβουζούκοι αφού πρώτον ελεηλάτησαν τας οικίας του χωρίου μου και αδιακρίτως επυρπόλησαν αυτάς, χωρίς να φεισθώσιν ούτε εκκλησιών, ούτε σχολείου. Αι δε ταλαίπωρος οικογένειαι ημών περιφέρονται τήδε κακείσε ανά τα όρη και δάση γυμναί, ανυπόδητοι, νηστικαί και κακοχούμεναι. Τέλος τη 29η Αυγούστου ευρέθη η οικογένειά μου εις το δίωρον απέχων χωρίον της Καστορίας Τυχόλισταν (αγνοώ την τύχην των άλλων οικογενειών) και εκείθεν τη πατρική μερίμνη της Α. Σεβασμιότητος του Μητροπολίτου Καστορίας κ. κ. Γερμανού μετεφέρθη εις Καστορίαν, ένθα μείνη εν τη Ιερά Μητροπόλει ζώσα τη επαιτεία.

 

1903-1908

Στα τέλη Ιανουαρίου 1903 το ΕΜΠΡΟΣ γράφει ότι οι Τούρκοι έκαψαν τα σχισματικά χωριά Τικφωνή (: Τίκφενι), Γκόρεντσι και Ζουμπανίτσα (: Ζουπάνιστα) [ΕΜΠΡΟΣ, 31.1.1903, σ. 3].

Στις 26 Μαρτίου 1903 ο Ίων Δραγούμης σημειώνει πως «εξεδιώχθη υπό του Τσακαλάρωφ ο εν Ζουπανίστη ημέτερος ιερεύς και διδάσκαλος παπά-Βασίλειος και αντ' αυτού εγκαταστάθη ο υπό του Τσακαλάρωφ διορισθείς βούλγαρος ιερεύς Κωνσταντίνος» [Δραγούμης, 62].

Πηγή αυτής της πληροφορίας αποτελεί αντίγραφο επιστολής του Γερμανού Καραβαγγέλη προς τον πατριάρχη, με ημερομηνία 18 Μαρτίου 1903. Στο σχετικό απόσπασμα διαβάζουμε: «Αφού προ ενός και επέκεινα έτους μεταβάς εις Ζομπάνισταν ο παγκακούργος Τσακαλάρωφ έθηκε τον πιστόν του χωρίου μας ιερέα παπά-Αργύριον ενώπιον του διλήμματος ή να ασπασθή το δόγμα της Εξαρχίας ή να πέση υπό το εγχειρίδιον και παρέσχεν αυτώ τριήμερον προθεσμίαν, ο δυστυχής ιερεύς υπεβλήθη εις εκούσιον εξορίαν και ανεχώρησεν εις Αθήνας, όπου μέχρις σήμερον διαμένει, προ ολίγων δε ημερών εξεδίωξε του χωρίου τον εκ Καστορίας διορισθέντα διδάσκαλον και ιερέα παπά-Βασίλειον, εξακολουθεί δε παραμένων εις τον τόπον των εκδιωχθέντων ο εκ Τσιτεροκίου υπό του Τσακαλάρωφ εγκαθιδρυθείς βούλγαρος ιερεύς Κωνσταντίνος» [Δραγούμης, 542].

 Τις μέρες του Ίλιντεν σκοτώθηκαν οι εξής κάτοικοι από το χωριό Ζουπάνιστα: παπάς Kostadin (70 ετών - στην Καστοριά), Turpo Melov (60 ετών), Kirpako Atanassov (15 ετών), Dine Nakov (50 ετών), Dine Nakov (50 ετών - πυροβολήθηκε), Naoum Kiriazov (22 ετών - σφάχτηκε), Vassil Shopov (45 ετών), Kolo Nolovski (75 ετών), Sider Andreev (55 ετών - πυροβολήθηκε), Panaet Yanev (45 ετών), Nasso Delov (60 ετών), Niko Apostolov (62 ετών - μαχαιρώθηκε). Στις 4 Αυγούστου 1903 ο οθωμανικός στρατός και οι βασιβουζούκοι καίνε και τα 120 σπίτια του χωριού [Documents and Materials].

Σύμφωνα με πληροφορία του Γερμανού Καραβαγγέλη, «τη 4η τρέχοντος μέρος στρατού μετέβη εις Ζουπάνισταν, κατά το ήμισυ βουλγαρικήν και κατέκαυσεν αυτήν» [Δραγούμης, 593].

Άνθρωποι της ελληνικής οργάνωσης στο χωριό ήταν οι Ναούμ Παπαργύρης, Αναστάσιος Νικολάου, Αναστάσιος Αποστολίδης και Λάζος Αποστολίδης. Ο τελευταίος εμφανίζεται στη συνέχεια επικεφαλής ένοπλης ομάδας που δρούσε στην ευρύτερη περιοχή [ΔΙΣ, 106 και 287].

Στις 27 Ιουνίου 1906 το σώμα του Βάρδα δέχτηκε πυρά χωρίς να απαντήσει, από κομίτες που βγήκαν από το χωριό Ζουπάνιστα [Βάρδας Β, 41].

Σύμφωνα με την εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, στις 3 Σεπτεμβρίου 1906, ο Λάζος επιτέθηκε σε τριάντα συγχωριανούς του στο χωριό Ζουπάνιστα, την ώρα που δούλευαν στα χωράφια. Κυνήγησε πολλούς και σκότωσε μία γυναίκα. Η καταδίωξη σταμάτησε μόλις εμφανίστηκε ένα στρατιωτικό απόσπασμα, οπότε αυτός κρύφτηκε στο εκεί κοντά δάσος [ΕΜΠΡΟΣ, 11.9.1906, σ. 4].

Την ίδια πράξη περιγράφει σε γράμμα προς το Βάρδα ο μητροπολίτης Καραβαγγέλης: «Ο Λάζος (εκ Ζουπάνιστας) μετέβη ολοτελώς μόνος πλησίον της Ζουπάνιστας και εφόνευσεν μίαν κακούργον γυναίκα (κατά τον κομιστήν δύο, εξεδικήθη τον δαρμόν υπό των κομιτών των γονέων του)» [Βάρδας Β, 183].

Ο Βάρδας απαντά στον μητροπολίτη, επαινώντας τον Λάζο και λέγοντας για αυτόν «ότι δέον να χρησιμοποιηθεί δεόντως προς τα μέρη του» [Βάρδας Β, 187].

Στις 19 Σεπτεμβρίου 1906, ο Βάρδας ζητάει από την ελληνική οργάνωση να δοθεί οικονομική ενίσχυση στην πατριαρχική οικογένεια του φονευθέντος υπό των Οθωμανών Χρήστου Μακρή από τη Ζουπάνιστα [Βάρδας Β, 202].

Στις 22 Σεπτεμβρίου 1906, δύο γυναίκες από το χωριό Ζουπάνιστα, της οικογένειας Παπακωνσταντίνου, σφάχτηκαν από τους κομίτες του Κόλε [ΕΜΠΡΟΣ, 28.9.1906, σ. 3 και Καραβαγγέλης, 66].

Στις 8 Οκτωβρίου 1906 ο μητροπολίτης Καστοριάς ενημερώνει με επιστολή του το Βάρδα για ένα ακόμα φόνο που διέπραξε η ελληνική οργάνωση στη Ζουπάνιστα [Βάρδας Β, 264].

Ο φόνος αυτός αναφέρεται και σε επιστολή του έλληνα πρόξενου Μοναστηρίου προς το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών [Προξενείο Μοναστηρίου, έγγραφο 717, 14.10.1907].

Στις 11 Φεβρουαρίου 1907 ο Βάρδας διορίζει οπλαρχηγό το Λάζο από τη Ζουπάνιστα [Βάρδας Β, 483].

Στις 22 Φεβρουαρίου 1907 στρατιωτικό απόσπασμα, μετά από πληροφορίες που έδωσε ο μητροπολίτης Γερμανός Καραβαγγέλης στον καϊμακάμη Καστοριάς, σκότωσε στη Ζουπάνιστα τον Μήτρο Βλάχο {ΔΙΣ 256].

Ο Βάρδας μαθαίνει το γεγονός στις 26 Φεβρουαρίου: «Φόνος Μήτρου Βλάχου αναμφισβήτητος υπό στρατού. Εφονεύθη εν Ζουπανίστη μετά δύο συντρόφων του την 22αν λήγοντος την πρωίαν και μεταφερθείς εις Καστορίαν ανεγνωρίσθη» [Βάρδας Β, 512].

Την κατάδοση και την εξόντωση του Μήτρου Βλάχου (Митре Влаха) περιγράφει ο Καραβαγγέλης: «Όταν λοιπόν μια μέρα επληροφορήθηκα ότι στη Ζουπάνιστα μπήκε ο Μήτρος Βλάχος με το σώμα του, έχοντας παράδειγμα το Σμαρδέσι στέλνω και φωνάζω κοντά μου το Χρήστο από το Σίστεβο, εξάδελφο του δασκάλου του Σιστέβου Αθανασίου, που είχαν σκοτώσει οι Βούλγαροι, και από τα πιστά όργανά μου, και τον παρακαλώ να συνοδέψη εκείνο το βράδυ ένα τουρκικό στρατιωτικό απόσπασμα και να καταλάβη όλες τις εξόδους του χωριού Ζουπάνιστα. Έπειτα τρέχω στον καϊμακάμη (ο καϊμακάμης δεν ήταν πάντοτε ο ίδιος αλλά αλλάζαν) και τον πείθω να στείλη τη νύχτα στρατό συνοδευόμενο από το Χρήστο στου οποίου τις διαταγές και να υπακούη. Ο στρατός υπό την οδηγία του Χρήστου έφτασε στη Ζουπάνιστα κατά τα μεσάνυχτα. Ο Χρήστος, γνώστης του τόπου, έπιασε όλα τα μονοπάτια γύρω από το χωριό, σε τρόπο που η έξοδος του Μήτρου ήταν αδύνατη. Κατά τα ξημερώματα από τα γαυγίσματα των σκυλιών κατάλαβε ο Μήτρος Βλάχος ότι ήρθε στρατός και κατά τη συνήθειά του εξώρμησε. Στην πρώτη έξοδο προσβάλλεται από το στρατό και υποχωρεί. Εξορμά τότε προς άλλη διεύθυνσι. Και κει τα ίδια και σκοτώνεται ένας από τους ανθρώπους του. Τραβά τότε προς άλλο μέρος και κει σκοτώνεται κι αυτός και οι περισσότεροι από το σώμα του.» [Καραβαγγέλης, 50-51].

Το φόνο του Μήτρου Βλάχου (Митре Влаха) εκδικήθηκε ο βοεβόδας Καρσάκωφ (Атанас ή Насо  Кършаков). Λίγες μέρες μετά, μπήκε με την τσέτα του στη Ζουπάνιστα και σύμφωνα με το ΕΜΠΡΟΣ εκτέλεσε δημόσια τέσσερις άντρες και μία γυναίκα, ως υπευθύνους της προδοσίας [ΕΜΠΡΟΣ, 25.3.1907, σ. 4 και 26.3.1907, σ. 4].

Στις 23 Μαΐου ο Βάρδας μαθαίνει πως η ελληνική οργάνωση σκότωσε έξω από την Καστοριά το μουχτάρη του χωριού Ζουπάνιστα [Βάρδας Β, 691].

Σχετικά με αυτή τη δολοφονία το ΕΜΠΡΟΣ γράφει πως «ο Χιλμή πασάς διέταξε τον καϊμακάμην Καστορίας να ενεργήση ανάκρισιν εις το κατάστημα της Ελληνικής Μητροπόλεως επί τη προφάσει ότι κατέφυγε δήθεν εις αυτήν ο φονεύς του Βούλγαρου προεστώτος της Ζαπάνιστας» [ΕΜΠΡΟΣ, 26.5.1907, σ. 4].

 

Υπόμνημα ΔΣΕ 1947

«Χωριό Λεύκη (χωρίς διάκριση σε Άνω και Κάτω συνοικία). Σκοτώθηκαν οι Κωτούλας Ε. ελασίτης, Μαρία Στάμκου, Κυράτσα Στάμκου και Ελένη Στάμκου. Βασανίστηκαν και κακοποιήθηκαν οι: Α. Βλάχος, Α. Πεσάικος, Π. Βλάχος, Η. Σίσκος, Β, Γώγας, Κ. Σίσκος, Χ. Μπέζος, Κ. Παπαλέξης, Χ. Τσιάπας, Β. Μάγγος, Γ. Μάγγος, Α. Καψιμάλης, Κ. Μακάλτσης, Η. Μακάλτσης, Ελένη Βλάχου, Ελισσάβετ Ζίσιου, Βασιλική Ζίσιου, Πολυξένη Αργυριάδου, Ολυμπία Μπίζιου, Ελισσάβετ Τέλλιου, Παρασκευή Αλβανού, Ελένη Σίσκου, Π. Μπόικος, Ν. Μπιτσέκης, Α. Γρατσάρης, Χ. Γιαννέλας και Δ. Διαμαντής. Φυλακίστηκαν οι: Μ. Μπόικος, Α. Βλάχος, Β. Μάγκος, Κ. Λάζαρος, Κ. Παπαλέξης, Χ. Τσάπας, Κ. Μακάλτσες, Ν. Μακάλτσες, Ζ. Σίσκος, Χ. Μπέζος, Χ. Αποστολίδης, Ελένη Βλάχου, Ολυμπία Μπέζου, Ελισάβετ Ζίζιου, Βασιλική Ζίζιου, Πολυξένη Αργυριάδου, Ευτέρπη Καψιμάλη, Παρασκευή Αλβανού, Ελισσάβετ Τέλλη, Ελένη Σίσκου, Σοφία Σίσκου και Δ. Διαμαντής. Εξορίστηκαν οι: Δ. Γρατσάρης, Χ. Γιαννέλας και Ν. Μπιτσάκης. Έγιναν 6 μπλόκα και ισάριθμες έρευνες. Κάψανε 4 αχυρώνες. Καταδιώκονται πάνω από 40 δημοκράτες οι οποίοι αναγκάστηκαν να εκπατρισθούν».

 

Ίζγκλιμπε / Želengozdi / Желенгозди. Μετονομάστηκε σε Ποριά και στη συνέχεια σε Πορειά. Στην απογραφή του 2001 ήταν οικισμός του δήμου Αγίας Τριάδος, του νομού Καστορίας. Οι χριστιανοί κάτοικοί του είχαν ως μητρική γλώσσα τη μακεδονική. Μέχρι το 1904, προσχώρησαν στο σύνολό τους στην εξαρχία. Το χωριό δέχτηκε το 1908 επίθεση από ελληνικό σώμα. Το 1912 και το 1928 ζούσαν αντίστοιχα εδώ περίπου 170 και 200 άτομα. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, μερίδα του πληθυσμού προσχώρησε στην Αριστερά. Αρκετοί κάτοικοί του κατέφυγαν το 1949 σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Μεταπολεμικά το κράτος εγκατέστησε στο χωριό Πόντιους και τουρκόφωνους πρόσφυγες από τα χωριά Νίκη και Μελάνθιο, στους οποίους και έδωσε τις περιουσίες των μακεδόνων πολιτικών προσφύγων. Εδώ εγκαταστάθηκαν επίσης Βλάχοι και Κατσαούνηδες από τα Γραμοχώρια.

 

Πηγές

Ίσγκλιλπι Καστορίας: «Εξ 120 ως έγγιστα χριστιανών οικούμενον» [Σχινάς 1886].

Izglibe [Αυστριακός Χάρτης].

Изглибе / Костурска каза, 168 χριστιανοί Βούλγαροι [Кънчов 1900].

Izgnibli, λειτουργία εξαρχικού σχολείου [Χάρτης Κοντογιάννη].

Izglible / Caza de Kostour (Kastoria), χριστιανικός πληθυσμός: 256 εξαρχικοί Βούλγαροι. Λειτουργία ενός εξαρχικού σχολείου με ένα δάσκαλο και 17 μαθητές [Brancoff 1905].

Ίζγκλιμπι, εξαρχικό χωριό προ του οθωμανικού Συντάγματος του 1908 και εξαρχικό μετά [Έγγραφο 4278].

Ίζγλιμπι: «Σχισματικό από του 1902» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].

Ίσγλιμπι Καστορίας: «150 σχισματικοί Βουλγαρίζοντες» [Χαλκιόπουλος 1910].

Ίσγκλιμπι καζά Καστορίας, μουσουλμανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Ίζγλιμπι Καστορίας, 218 άτομα (129 άρρενες και 89 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ίζγλιμπι Καστορίας, αποτέλεσε οικισμό της κοινότητας Ζελήνης [ΦΕΚ 259 / 21.12.1918].

Излгиби, 20 σπίτια χριστιανών Σλάβων [Милојевић 1920].

Ίζγλιμπι Καστορίας, 177 άτομα (81 άρρενες και 96 θήλεις) [Απογραφή 1920].

«Ο συνοικισμός Ίζλιμπι της κοινότητος Ζελήνης μετονομάζεται εις Ποριά» [ΦΕΚ 413 / 22.11.1926].

Ποριά (Ίξγλιμπι) Καστορίας, 206 άτομα (91 άρρενες και 112 θήλεις). Δεν υπήρχε κανένας πρόσφυγας που να ήρθε μετά το 1922. Ομοδημότες ήταν 202 και ετεροδημότες 4 [Απογραφή 1928].

Ίζλιμπι (Ποριά), υπήρχαν 31 ξενόφωνες οικογένειες [Στατιστική 1932].

Πορειά Καστορίας: Πραγματικός πληθυσμός 271 (127 άρρενες και 144 θήλεις). Νόμιμος πληθυσμός 256 [Απογραφή 1940].

Αριθμός οικοδομών το έτος 1940: 57 [Γρηγορίου].

Изглибе: Οικισμός χριστιανών Μακεδόνων τόσο το 1912 όσο και το 1940. Οκτώ οικογένειες και 15 μεμονωμένα άτομα κατέφυγαν στο τέλος του εμφυλίου στη Γιουγκοσλαβία και σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης [Симовски].

Изгибе: Χριστιανικό μακεδονικό χωριό που προσχώρησε στην εξαρχία. Μερικοί κάτοικοί του συμμετείχαν στο Ίλιντεν. Μεταξύ 1912 και 1940 έφυγαν στη Βουλγαρία οκτώ άτομα και στην Αμερική 12. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου 18 άτομα προσχώρησαν στους αντάρτες. Τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια πέντε κάτοικοί του μετανάστευσαν στην Αυστραλία [Selo Izglibe].

Ποριά, 238 κάτοικοι, εκ των οποίων 218 ήταν σλαυόφωνοι. Συνείδησις Β. Έδρασαν αντεθνικώς 55. Ευρίσκονται εις Σερβία ή Βουλγαρία 24. Ευρίσκονται εις φυλακή δυνάμει ενταλμάτων 1. Ευρίσκονται εις τας οικίας των ανενόχλητοι 31. Ευρίσκονται εις εγκληματικάς συμμορίας 1. Παρατηρήσεις: Ευρίσκεται 1 εις Ρωσσία [Στατιστική 1945].

Πορειά Καστορίας: 188 κάτοικοι [Απογραφή 1951].

Στις νεότερες απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός του οικισμού ήταν --> 1961: 208, 1971: 220, 1981: 241, 1991: 335, 2001: 457.

Τη δεκαετία του 1950 ήρθαν στο χωριό Πόντιοι και τουρκόφωνοι από τη Νίκη και το Μελάνθιο. Το κράτος τους παραχώρησε τις περιουσίες των φυγάδων Μακεδόνων. Στο χωριό δημιουργήθηκαν επίσης καινούργιες γειτονιές όπου εγκαταστάθηκαν Βλάχοι και Κατσαούνηδες από τα Γραμοχώρια [Νατσούλης].

Υψόμετρο 680 [Λεξικό ΕΣΥΕ].

 

1903-1908

Το χωριό προσχώρησε στην εξαρχία το Μάιο του 1904 [Силянов B, 125].

Σύμφωνα με είδηση που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ το Φεβρουάριο του 1908, ο τουρκικός στρατός «εν Μονοσπιτίω διεσκόρπισεν άλλο ελληνομακεδονικόν σώμα το οποίο κατηγορείται ότι επετέθη κατά του χωρίου Ισγλίμπη της Καστορίας» [ΕΜΠΡΟΣ, 11/2/1908, σ. 2].

Οι έλληνες που είχαν επιτεθεί στο Ίζγκλιμπι ανήκαν στις ομάδες του Λάζου Αποστολίδη και του Νίκου Ανδριανάκη. Η επίθεση αυτή πραγματοποιήθηκε στις 4 Φεβρουαρίου 1908, κράτησε δυο ώρες και έληξε όταν έφτασε ο οθωμανικός στρατός [Τσάμης, 414].

 

Υπόμνημα ΔΣΕ 1947

«Χωριό Ποριά. Πιάστηκαν και ξυλοκοπήθηκαν από ένοπλους μοναρχοφασίστες και κρατικά όργανα οι: Βόρις Δημητρόπουλος, Φρόσω Δημητροπούλου, Γ. Δημητρόπουλος, Α. Δέλιος, Α. Βέντσιος, Α. Γιαβανόπουλος, με όλη την οικογένειά του, Β. Γυρούκης, Κ. Μπουζανόπουλος, Χ. Βάλιος, Φ. Δημητρόπουλος, Σούσα Τουλοπούλου. Πλιατσικολογήθηκαν τα σπίτια των: Χ. Δέλιου, που του πήραν 11 ζώα και όλα τα είδη του σπιτιού του μοναρχοφασίστες του Χιλιόδενδρου και του Άργους, του Δ. Γιοβανόπουλου 2 βόδια και όλα τα είδη του σπιτιού του, του Θ. Γιοβανόπουλου 2 βόδια και όλα τα είδη του σπιτιού του, του Φ. Δημητρόπουλου 20 πρόβατα και όλα τα είδη του σπιτιού του, του Α. Παπαβασιλείου 2 βόδια και όλα τα είδη του σπιτιού του, του Α. Δημητρόπουλου 1 βόδι, 30 πρόβατα και όλη την περιουσία του σπιτιού του, του Δ. Ζήκου όλα τα είδη του σπιτιού του, του Ν. Βούζιου 1 άλογο, 2 γουρούνια και την υπόλοιπη περιουσία, του Μπουτζανόπουλου όλα τα υπάρχοντα του σπιτιού του, του Β. Δημητριάδη 20 πρόβατα και όλη την υπόλοιπη περιουσία του, του Θ. Δημητριάδη όλη την περιουσία του, του Θ. Δημητριάδη όλη την περιουσία του, της Σοφίας Παυλοπούλου όλη την περιουσία της, του Α. Βάλτσιου 10 πρόβατα, του Ν. Σαροπούνη 20 πρόβατα, 1 άλογο και την υπόλοιπη περιουσία του. Σκοτώθηκαν ύστερα από φρικτά βασανιστήρια στα οποία τους υπέβαλαν οι μοναρχοφασίστες του Άργους η Θ. Βόλτση, ο Σ. Γιαννόπουλος, ο Χ. Δέλλιος και ο Β. Σαραμπούνας. Πιάστηκαν, ξυλοκοπήθηκαν και φυλακίστηκαν οι: Δ. Βόλτσης, Ν. Δέλιος, Σ. Μπούζιος, Σ. Δημητρόπουλος και Α Γερούκης».

 

Σύγχρονα επώνυμα οικογενειών

ΑΒΡΑΜΙΔΗΣ (2), ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ, ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ, ΑΡΝΙΔΗΣ, ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ, ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ (2), ΒΛΑΧΟΣ (2), ΒΟΛΤΣΙΟΣ (2), ΓΑΒΡΙΑΣ, ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ (4), ΓΑΚΗΣ, ΓΕΩΡΓΑΚΗΣ, ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ, ΓΕΩΡΓΙΟΥ (3),  ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ (2), ΓΙΟΒΑΝΟΠΟΥΛΟΣ (3), ΓΙΟΥΡΟΥΚΗΣ (2), ΓΙΩΒΑΝΟΠΟΥΛΟΣ, ΓΚΑΙΤΑΤΖΗΣ, ΓΚΑΡΑΒΕΛΗΣ, ΓΚΟΓΚΟΜΗΤΡΟΣ, ΓΡΕΣΚΟΣ, ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ (2), ΔΕΛΛΙΟΣ (4), ΔΕΜΙΡΗΣ, ΔΕΤΣΗΣ, ΔΗΜΗΡΟΠΟΥΛΟΣ (6), ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ (3), ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ (2), ΔΟΚΟΠΟΥΛΟΣ (2), ΔΟΥΚΑΣ, ΔΟΥΜΠΟΣ (2), ΔΡΟΣΟΣ, ΕΥΘΥΜΙΑΔΗΣ (3), ΕΦΡΑΙΜΙΔΗΣ, ΖΗΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΖΗΣΗΣ, ΖΗΣΙΑΔΗΣ (6), ΖΜΠΕΚΟΣ, ΘΕΟΔΩΡΟΥ, ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ (2), ΚΑΚΚΟΣ, ΚΟΚΚΙΝΟΠΟΥΛΟΣ, ΚΟΣΜΑΣ (2), ΚΟΣΜΙΔΗΣ (2), ΚΟΥΤΣΟΜΗΤΗΣ, ΚΟΥΦΟΝΙΚΟΣ, ΚΩΣΤΕΑΣ (2), ΚΩΣΤΙΚΙΔΗΣ, ΚΩΤΣΙΔΗΣ, ΚΥΡΙΑΚΟΥ, ΛΕΚΚΟΣ (3), ΛΙΑΤΗΣ, ΛΟΥΛΑΚΗΣ, ΜΑΛΕΑΣ, ΜΕΓΑΚΛΗΣ, ΜΗΛΙΟΣ, ΜΙΧΑΗΛ (2), ΜΟΥΡΑΤΙΔΗΣ, ΜΠΑΡΟΥΦΑΣ, ΜΠΕΖΑΣ, ΜΠΟΥΝΤΑΣΗΣ, ΝΙΚΟΥ, ΝΤΑΓΚΑΣ, ΝΤΙΝΗΣ (2), ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ, ΠΑΛΛΑΣ (2), ΠΑΠΑΜΗΛΙΟΣ, ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ (2), ΠΕΣΛΗΣ, ΡΑΛΛΗΣ, ΡΕΒΒΑΣ, ΣΕΡΓΙΟΣ, ΣΙΔΗΡΑΣ, ΣΙΣΜΑΝΙΔΗΣ, ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ (3), ΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΣ, ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΥΛΟΣ, ΣΩΦΡΟΝΙΔΗΣ (3), ΤΡΑΣΙΑΣ (6), ΤΡΟΜΑΡΑΣ, ΦΑΝΑΚΙΔΗΣ (3), ΧΡΗΣΤΑΚΗΣ (2)