Προελληνικές - μη ινδοευρωπαϊκές λέξεις στη ρομέικη γλώσσα
Δημήτρης Λιθοξόου
Ο Robert Stephen Paul Beekes είναι ένας σημαντικός σύγχρονος γλωσσολόγος (γεννήθηκε στο Χάρλεμ το 1937), καθηγητής της συγκριτικής ινδοευρωπαϊκής γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο του Leiden και συγγραφέας πολλών βιβλίων για την Πρωτο-Ινδοευρωπαϊκή (Proto-Indo-European).
Στο δημοσιευμένο στο ίντερνετ τμήμα του ετυμολογικού λεξικού του, της αρχαίας ελληνικής [Greek etymological dictionary], για τα γράμματα Α έως και Σ, μεταξύ 6.723 λέξεων, θεωρεί 1.542 λέξεις αβέβαιης ετυμολογίας, 1.372 σίγουρα ή μάλλον ινδοευρωπαϊκές και 1.688 σίγουρα ή μάλλον προελληνικές – μη ινδοευρωπαϊκές.
Για τον αναγνώστη που ενδιαφέρεται για τη μεθοδολογία του Beekes υπάρχει σε ηλεκτρονική μορφή η τρίτη έκδοση της μελέτης του «The Pre-Greek loans in Greek».
Για μένα, παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον οι θεωρούμενες από τον Beekes ως μη ινδοευρωπαϊκές – προελληνικές (Pre-Greek) λέξεις.
Η συμβατικά χαρακτηριζόμενη «Προελληνική», είναι η γλώσσα ή οι γλώσσες που μιλούσαν οι κάτοικοι της χώρας που κατακτήθηκε από τους ινδοευρωπαίους Έλληνες. Οι αρχαίοι έλληνες συγγραφείς είχαν ονομάσει αυτούς τους λαούς με διάφορα ονόματα, όπως Πελασγούς, Λέλεγες, Κάρες.
Ανεξάρτητα από τα ονόματα τους, οι άνθρωποι εκείνοι είχαν δημιουργήσει ένα πολιτισμό, υψηλότερο των Ελλήνων που τους υπέταξαν. Οι νέοι κυρίαρχοι, φαίνεται πως ενσωμάτωσαν στο λεξιλόγιο τους πολλές λέξεις των δούλων τους. Πολλές από αυτές αναφέρονται στη γεωγραφία της παραθαλάσσιας χώρας, στην πανίδα και τη χλωρίδα της. Άλλες αποκαλύπτουν την προηγούμενη σύνθετη κοινωνική ζωή και τον αναπτυγμένο παλαιό πολιτισμό των υποταγμένων.
Στη συνέχεια, εξετάζοντας προσωπικά, τις (κατά τον Beekes) 1.688 προελληνικές λέξεις, είδα πως άλλες έχουν εξαφανιστεί, άλλες διατηρήθηκαν αγράμματα στο στόμα του λαού και άλλες έχουν μπει ως λόγια δάνεια στη λεγόμενη Κοινή Νεοελληνική.
Στην Κοινή Νεοελληνική, θεωρώντας πως είναι «ελληνικές», τις ενσωμάτωσαν διαχρονικά οι φιλόλογοι του Έθνους. Αυτοί που έφτιαξαν στα γραφεία τους και επέβαλαν μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος ένα λεξιλόγιο κατά 66% καθαρευουσιάνικο ή ελληνοφανές.
Ωστόσο είδα πως στο στόμα του λαού, στη γλώσσα που παλιά ονομαζόταν Μιξοβάρβαρη ή Ιδιωτική ή Χυδαία ή Δημοτική ή απλά Ρομέικη ή Ρωμαίικη (Romaic), διατηρήθηκαν 281 από τις 1.688 προαναφερόμενες λέξεις.
Οι 281 αυτές λέξεις, πέρασαν στο απώτερο παρελθόν, από το στόμα των παλαιών κατοίκων, στο λεξιλόγιο των νέων κυρίαρχων, των Ελλήνων και των συγγραφέων τους που τις διέσωσαν. Για μένα, είναι ολοφάνερο πως αρκετές άλλες προελληνικές λέξεις δεν καταγράφηκαν, καθώς δεν πέρασαν στην αρχαία ελληνική γλώσσα. Αυτές συνέχισαν να τις χρησιμοποιούν οι δούλοι μεταξύ τους.
Σε επιδημίες, σαν την πανούκλα, αφέντες και δούλοι ήταν ίσοι μπροστά στο θάνατο. Μα στους πολέμους, μόνο οι έχοντες, οι ιδιοκτήτες, πήγαιναν για να σκοτωθούν
Το 479 π.Χ. η Πελοπόννησος μπόρεσε να παρατάξει 74.000 μαχητές - ελεύθερους Έλληνες. Το 129 μ.X. οι πολεμιστές Έλληνες δεν ξεπερνούσαν πια τις 3.000 [Karl Saller].
Οι κατά χρονικά διαστήματα, επόμενοι αρματωμένοι που νικηφόρα έμπαιναν στη χώρα, τα νέα αφεντικά, άφηναν τους δούλους να ζουν, για να δουλέψουν και να τους ταΐσουν.
Και οι σκλάβοι συνέχισαν να μιλούν (και ως αμόρφωτοι, να μη γράφουν) τα «δικά» τους. Αυτά που νομίζω πως διατηρήθηκαν (μαζί με άλλες φωνές) σε απόμερα χωριά του τόπου, στις περιφρονημένες διαλέκτους της ρομέικης, αλλά και στις απλές κουβέντες των ανθρώπων του μόχθου στις πόλεις.
Δημήτρης Λιθοξόου
26 Απριλίου 2010
Ακολουθούν 281 λέξεις προελληνικές - μη ινδοευρωπαϊκές λέξεις (που χρησιμοποίησαν και οι Έλληνες) και υπάρχουν στη ρομέικη γλώσσα:
ΑΗΔΩΝ / ΑΗΔΟΝΟΣ: το αηδόνι.
ΑΘΗΡ / ΑΘΕΡΟΣ: ο αθέρας.
ΑΙΓΥΠΙΟΣ: ο γύπας.
ΑΚΑΚΙΑ: η ακακία.
ΑΚΑΝΘΑ: το αγκάθι.
ΑΚΡΙΣ / ΑΚΡΙΔΟΣ: η ακρίδα.
ΑΛΟΞ / ΑΛΟΚΟΣ: το αυλάκι.
ΑΜΑΞΑ: το αμάξι.
ΑΜΠΕΛΟΣ: το αμπέλι.
ΑΜΥΓΔΑΛΗ: το αμύγδαλο.
ΑΝΔΡΑΧΝΗ: η αντράκλα.
ΑΝΗΘΟΝ: το άνηθο.
ΑΝΘΡΑΞ / ΑΝΘΡΑΚΟΣ: η θράκα.
ΑΝΘΡΩΠΟΣ: ο άνθρωπος.
ΑΝΝΗΣΟΝ: το γλυκάνισο.
ΑΝΤΙΚΡΥ: αντίκρυ.
ΑΡΑΚΟΣ: ο αρακάς.
ΑΡΠΑΖΩ: αρπάζω.
ΑΣΠΑΛΑΘΟΣ: ο ασπάλαθος.
ΑΣΤΑΚΟΣ: ο αστακός.
ΑΣΤΑΦΙΣ / ΑΣΤΑΦΙΔΟΣ: η σταφίδα.
ΑΣΤΑΧΥΣ: το στάχυ.
ΑΣΤΕΡΟΠΗ & ΑΣΤΡΑΠΗ: η αστραπή.
ΑΣΤΡΑΓΑΛΟΣ: το αστραγάλι.
ΑΣΦΑΡΑΓΟΣ & ΑΣΠΑΡΑΓΟΣ: η ασπαραγγιά.
ΑΣΦΟΔΕΛΟΣ: το ασφόδελο.
ΑΦΑΚΗ & ΑΦΑΚΟΣ: η αφάκα.
ΑΧΡΑΣ / ΑΧΡΑΔΟΣ: η αχλάδα.
ΑΧΥΡΟΣ: το άχυρο.
ΑΨΙΝΘΙΟΝ: η αψιθιά.
ΒΑΙΑ: η βάγια.
ΒΑΣΙΛΕΥΣ: ο βασιλιάς.
ΒΑΤΡΑΧΟΣ: ο βάτραχος.
ΒΔΕΛΛΑ: η βδέλλα.
ΒΗΧΟΣ: ο βήχας.
ΒΛΑΒΗ: η βλάβη.
ΒΛΕΠΩ: βλέπω.
ΒΛΗΧΩΝ / ΒΛΗΧΩΝΟΣ: το βληχόνι.
ΒΟΥΝΟΣ: το βουνό.
ΒΡΑΚΑΝΑ: η βρακανίδα.
ΒΥΘΟΣ: ο βυθός.
ΒΥΤΙΝΑ: η βυτίνα.
ΓΕΦΥΡΑ: η γέφυρα.
ΓΗ: η γη.
ΓΡΙΠΟΣ: ο γρίπος.
ΓΥΨ / ΓΥΠΟΣ: ο γύπας.
ΔΑΚΤΥΛΟΣ: το δάχτυλο.
ΔΑΥΚΟΣ: το δαυκί.
ΔΑΦΝΗ: η δάφνη.
ΔΕΙΠΝΟΝ: το δείπνο.
ΔΙΚΕΛΛΑ: το δικέλι.
ΔΙΚΤΑΜΟΝ: το δικτάμι.
ΔΙΚΤΥΟΝ: το δίχτυ.
ΔΙΨΑ: η δίψα.
ΔΟΛΟΣ: το δόλωμα.
ΔΟΞΑ: η δόξα.
ΔΟΥΛΟΣ: ο δούλος.
ΔΡΟΣΟΣ: η δροσιά.
ΕΓΧΕΛΥΣ: το χέλι.
ΕΛΑΙΑ: η ελιά.
ΕΡΙΝΕΟΣ: ο ορνιός.
ΕΣΤΙΑ: η στια.
ΕΣΧΑΡΑ: η σχάρα.
ΕΨΩ / ΕΨΗΣΩ: ψήνω.
ΘΑΛΑΣΣΑ: η θάλασσα.
ΘΑΥΜΑ: το θάμα.
ΘΗΣΑΥΡΟΣ: ο θησαυρός.
ΘΡΗΝΟΣ: ο θρήνος.
ΘΡΟΝΟΣ: το θρονί.
ΘΥΜΒΡΑ: η θρούμπη.
ΘΥΜΟΝ: το θυμάρι.
ΘΥΝΝΟΣ: ο τόνος.
ΚΑΒΟΥΡΟΣ: ο κάβουρας.
ΚΑΘΑΡΟΣ: ο καθαρός.
ΚΑΚΚΑΒΗ: το κακάβι.
ΚΑΚΟΣ: κακός.
ΚΑΚΤΟΣ: ο κάκτος.
ΚΑΛΑΘΟΣ: το καλάθι.
ΚΑΛΑΜΙΝΘΗ: η καλαμίθρα.
ΚΑΛΥΒΗ: η καλύβα.
ΚΑΜΙΝΟΣ: το καμίνι.
ΚΑΠΝΟΣ: ο καπνός.
ΚΑΡΔΑΜΟΝ: το κάρδαμο.
ΚΑΡΙΣ: η γαρίδα.
ΚΑΡΥΑ: η καρυά.
ΚΑΡΥΟΝ: το καρύδι.
ΚΑΣΤΑΝΟΝ: το κάστανο.
ΚΑΥΚΑΛΙΣ / ΚΑΥΚΑΛΙΔΟΣ: η καυκαλίθρα.
ΚΑΧΛΗΞ / ΚΑΧΛΙΚΟΣ: το χαλίκι.
ΚΕΡΑΜΟΣ: το κεραμίδι.
ΚΕΡΑΣΟΣ: η κερασιά.
ΚΕΡΔΟΣ: το κέρδος.
ΚΗΡΟΣ: το κερί.
ΚΙΝΑΡΑ: η αγκινάρα.
ΚΙΣΣΟΣ: ο κισσός.
ΚΙΧΛΗ: η τσίχλα.
ΚΛΑΔΟΣ: το κλαδί.
ΚΛΑΙΩ: κλαίω.
ΚΛΗΜΑ: το κλήμα.
ΚΛΩΘΩ: κλώθω.
ΚΛΩΝ / ΚΛΩΝΟΣ: ο κλώνος.
ΚΝΙΔΗ: η τσουκνίδα.
ΚΝΙΨ / ΚΝΙΠΟΣ & ΣΚΝΙΨ / ΣΚΝΙΠΟΣ: η σκνίπα.
ΚΟΚΚΥΜΗΛΕΑ: η κουμηλιά.
ΚΟΛΑΞ / ΚΟΛΑΚΟΣ: ο κόλακας.
ΚΟΛΛΑ: η κόλλα.
ΚΟΛΟΒΟΣ: ο κολοβός.
ΚΟΛΟΙΟΣ: η καλιακούδα.
ΚΟΛΟΚΥΝΘΗ: η κολοκύθα.
ΚΟΝΥΖΑ: η κονύτσα (Inula vicosa).
ΚΟΡΑΛΛΙΟΝ: το κοράλλι.
ΚΟΡΙΑΝΝΟΝ: ο κόλλιανδρος.
ΚΟΡΥΔΟΣ & ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΣ: ο κορυδαλλός.
ΚΟΡΥΦΗ: η κορφή.
ΚΟΡΧΟΡΟΣ: η κορχήστρα (Anagallis).
ΚΟΣΚΙΝΟΝ: το κόσκινο.
ΚΟΦΙΝΙ: το κοφίνι.
ΚΟΧΛΟΣ: ο κοχλιός.
ΚΡΗΣΕΡΑ: η κρησάρα.
ΚΡΙΘΗ: το κριθάρι.
ΚΡΥΠΤΩ: κρύβω.
ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΣ: το κρύσταλλο.
ΚΤΥΠΟΣ: ο χτύπος.
ΚΤΥΠΡΙΝΟΣ: ο κυπρίνος.
ΚΥΒΕΡΝΑΩ: κυβερνώ.
ΚΥΔΩΝΕΑ: η κυδωνιά.
ΚΥΛΙΝΔΩ: κυλώ.
ΚΥΜΙΝΟΝ: το κύμινο.
ΚΥΠΑΡΙΣΣΟΣ: το κυπαρίσσι.
ΚΥΠΕΙΡΟΝ: ο κύπειρος.
ΚΥΠΤΩ: σκύβω.
ΚΥΡΤΟΣ: ο κιούρτος.
ΚΩΒΙΟΣ: ο κωβιός.
ΚΩΔΩΝ / ΚΩΔΩΝΟΣ: το κουδούνι.
ΚΩΝΩΨ / ΚΩΝΩΠΟΣ: το κουνούπι.
ΛΑΓΥΝΟΣ: το λαγήνι.
ΛΑΘΥΡΟΣ: το λαθούρι.
ΛΑΜΠΩ: λάμπω.
ΛΑΜΨΑΝΗ: η λαμψάνα.
ΛΑΠΑΘΟΝ: το λάπαθο.
ΛΑΡΟΣ: ο γλάρος.
ΛΑΡΥΓΞ / ΛΑΡΥΓΓΟΣ: το λαρύγγι.
ΛΑΧΑΝΟΝ: το λάχανο.
ΛΕΚΑΝΗ: η λεκάνη.
ΛΕΠΙΟΝ: το λέπι.
ΛΕΠΡΟΣ: ο λεπρός.
ΛΕΧΡΙΟΣ: ο λεχρίτης.
ΛΙΘΟΣ: το λιθάρι.
ΛΙΝΟΝ: το λινό.
ΛΩΤΟΣ: ο λωτός.
ΜΑΓΓΑΝΟΝ: το μάγγανο.
ΜΑΓΕΙΡΟΣ: ο μάγερας.
ΜΑΛΑΧΗ & ΜΟΛΟΧΗ: η μολόχα.
ΜΑΛΛΟΣ: το μαλλί.
ΜΑΜΑΙΚΥΛΟΝ: η μαμαίκουλα.
ΜΑΝΔΡΑ: η μάντρα.
ΜΑΡΑΘΟΝ: το μάραθο.
ΜΑΡΜΑΡΟΣ: το μάρμαρο.
ΜΑΣΗΜΑ: το μάσημα.
ΜΑΣΤΟΣ: το μαστάρι.
ΜΑΣΧΑΛΗ: η μασκάλη.
ΜΑΧΑΙΡΑ: το μαχαίρι.
ΜΕΣΠΙΛΟΝ: η μεσπιλιά.
ΜΗΝΙΓΞ / ΜΗΝΙΓΓΟΣ: το μηνίγγι.
ΜΗΧΑΝΗ: η μηχανή.
ΜΙΚΡΟΣ: μικρός.
ΜΙΝΘΗ: η μένθα.
ΜΙΣΕΩ: μισώ.
ΜΟΡΜΥΡΟΣ: η μουρμούρα (ψάρι).
ΜΥΕΛΟΣ: το μυαλό (μεδούλι).
ΜΥΡΑΙΝΑ & ΣΜΥΡΑΙΝΑ: η σμέρνα.
ΜΥΡΙΚΗ: η μυρίκη.
ΜΥΡΤΟΣ: η μυρτιά.
ΜΥΣΤΑΞ / ΜΥΣΤΑΚΟΣ: το μουστάκι.
ΝΗΣΟΣ: το νησί.
ΝΙΚΗ: η νίκη.
ΝΥΜΦΗ: η νύφη.
ΞΑΙΝΩ: ξαίνω.
ΞΑΝΘΟΣ: ξαθός.
ΞΕΝΟΣ: ξένος.
ΞΙΦΟΣ: ο ξιφιός.
ΟΜΒΡΟΣ: η βροχή.
ΟΝΩΝΙΣ: η ονωνίδα.
ΟΞΟΣ & ΟΞΙΔΙΟΝ: το ξίδι.
ΟΞΥΑ: η οξυά.
ΟΡΟΒΟΣ: το ορόβι.
ΟΡΤΥΞ: το ορτύκι.
ΟΣΤΡΕΙΟΝ & ΟΣΤΡΕΟΝ: το στρείδι.
ΟΣΤΡΥΑ: η οστρυά (Ostrya carpinifolia).
ΟΥΡΑ: η ουρά.
ΟΧΘΗ: ο όχτος.
ΠΑΓΟΥΡΟΣ: ο πάγουρας (κάβουρας).
ΠΑΛΕΥΩ: παλεύω.
ΠΑΛΙΟΥΡΟΣ: ο παλιούρος.
ΠΑΡΘΕΝΟΣ: η παρθένα.
ΠΕΛΑΓΟΣ: το πέλαγο.
ΠΕΛΕΚΑΝΟΣ: ο πελεκάνος.
ΠΕΛΕΚΥΣ: το πελέκι.
ΠΕΡΔΙΞ / ΠΕΡΔΙΚΟΣ: η πέρδικα.
ΠΕΤΑΥΡΟΝ: το πέταυρο.
ΠΕΤΡΑ: η πέτρα.
ΠΗΓΑΝΟΝ: το πήγανο.
ΠΗΛΑΜΥΣ / ΠΗΛΑΜΥΔΟΣ: η παλαμίδα.
ΠΗΛΟΣ: ο πηλός.
ΠΙΘΟΣ: το πιθάρι.
ΠΙΝΗ: η πίνη.
ΠΙΣΟΣ: το μπιζέλι.
ΠΙΤΥΡΑ: το πίτουρο.
ΠΛΑΣΣΩ: πλάθω.
ΠΛΑΤΑΝΟΣ: ο πλάτανος.
ΠΛΗΜΜΥΡΙΣ / ΠΛΗΜΜΥΡΙΔΟΣ: η πλημμύρα.
ΠΛΙΝΘΟΣ: η πλίθα.
ΠΝΙΓΩ: πνίγω.
ΠΟΛΕΜΟΣ: ο πόλεμος.
ΠΡΑΣΟΝ: το πράσο.
ΠΡΟΥΜΝΗ: η πουρνελιά.
ΠΡΥΜΝΟΣ: η πρύμη.
ΠΤΑΙΩ: φταίω.
ΠΤΕΛΕΑ: η πτελιά ή φτελιά.
ΠΤΙΛΟΝ: το πούπουλο.
ΠΤΥΟΝ: το φτυάρι.
ΠΥΡΓΟΣ: ο πύργος.
ΠΩΓΩΝ: το πηγούνι.
ΡΑΒΑΤΤΕΙΝ: το ραβάνι (τριποδισμός).
ΡΑΒΔΟΣ: το ραβδί.
ΡΑΜΝΟΣ: ο ράμνος.
ΡΑΞ / ΡΑΓΟΣ: η ρώγα.
ΡΑΦΑΝΟΣ: η ραφανίδα.
ΡΑΧΙΣ: η ράχη.
ΡΕΓΚΩ: ροχαλίζω.
ΡΗΤΙΝΗ: το ρετσίνι.
ΡΙΠΤΩ: ρίχνω.
ΡΟΑ & ΡΟΙΑ: η ροϊδιά.
ΡΥΚΑΝΗ: το ροκάνι.
ΡΩΘΩΝ: το ρουθούνι.
ΣΑΛΠΗ: η σάλπα.
ΣΑΡΓΟΣ: ο σαργός.
ΣΕΛΑΧΟΣ: το σελάχι.
ΣΕΛΙΝΟΝ: το σέλινο.
ΣΗΠΙΑ: η σουπιά.
ΣΙΑΓΩΝ: το σαγόνι.
ΣΙΑΛΟΝ: το σάλιο.
ΣΙΔΗΡΟΣ: το σινάπι.
ΣΙΝΑΠΙ: το σινάπι.
ΣΙΩΠΑΩ: σωπαίνω.
ΣΚΕΠΑΡΝΟΣ: το σκεπάρνι.
ΣΚΟΜΒΡΟΣ: το σκουμπρί.
ΣΚΟΡΔΟΝ: το σκόρδο.
ΣΚΟΡΠΙΟΣ: το σκορπίδι.
ΣΚΥΛΑΞ / ΣΚΥΛΑΚΟΣ: το σκυλί.
ΣΜΑΡΙΣ / ΣΜΑΡΙΔΟΣ: η μαρίδα.
ΣΠΑΡΟΣ: ο σπάρος.
ΣΠΑΤΑΛΟΣ: ο σπάταλος.
ΣΠΗΛΑΙΟΝ: η σπηλιά.
ΣΠΙΘΑΜΗ: η πιθαμή.
ΣΠΙΛΑΣ: η σπιλιάδα (άνεμος).
ΣΠΙΝΘΗΡ: η σπίθα.
ΣΠΟΓΓΟΣ: το σφουγγάρι.
ΣΤΑΜΝΟΣ: η στάμνα.
ΣΤΑΦΥΛΗ: το σταφύλι.
ΣΤΑΧΥΣ / ΣΤΥΛΟΣ: το στάχυ.
ΣΤΕΛΕΑ: το στειλιάρι.
ΣΤΕΜΦΥΛΑ: τα στράφυλα.
ΣΤΕΝΟΣ: στενός.
ΣΤΡΟΓΓΥΛΟΣ: στρογγυλός.
ΣΤΡΟΥΘΟΣ: το στρουθί.
ΣΤΥΠΠΕΙΟΝ: το στουπί.
ΣΥΚΙΑ: η συκιά.
ΣΥΚΟΝ: το σύκο.
ΣΥΝΑΓΡΙΣ: η συναγρίδα.
ΣΥΡΩ: σέρνω.
ΣΦΑΖΩ: σφάζω.
ΣΦΑΚΟΣ: η σφάκα.
ΣΦΑΛΙΖΩ: σφαλίζω.
ΣΦΕΝΔΑΜΟΣ: το σφενδάμι.
ΣΦΕΝΔΟΝΗ: η σφεντόνα.
ΣΦΗΞ / ΣΦΗΚΟΣ: η σφήγκα.
ΣΦΙΓΓΩ: σφίγγω.
ΣΧΕΛΙΣ: η σκελίδα.
ΣΧΙΝΟΣ: ο σχίνος.
ΣΧΟΙΝΟΣ: το σχοινί ή σκοινί.