Skip to main content

εισαγωγή - πηγές

 

 

Από τις ρωμαίικες διαλέκτους στην κοινή νεοελληνική

 

εισαγωγή - πηγές

 

 

Δημήτρης Λιθοξόου

 

1.10.2020

 


 

Η εργασία είναι διπλής κατεύθυνσης. Από τις διαλέκτους της ρωμαίικης γλώσσας (που κατά τη γνώμη μου λαθεμένα καταγράφονται σαν «ιδιώματα της νέας ελληνικής»), στα συνώνυμα της σύγχρονης εθνικής γλώσσας ή «κοινής νεοελληνικής» (ΚΝΕ). Αλλά και αντίστροφα, από τις λέξεις της ΚΝΕ στα διαλεκτικά συνώνυμα.

Η μελέτη αποσκοπεί στην καταγραφή του διαλεκτικού πλούτου της ρωμαίικης γλώσσας και στη συγκέντρωση υλικού για την ουσιαστική μελέτη της γλώσσας, πέρα από τα εθνικά στερεότυπα.

Στη στήλη a, δίπλα σε κάποιες λέξεις, υπάρχει ένας αριθμός από το 2 ως το 7. Πρόκειται για τις λέξεις με τη συχνότερη παρουσία στη σύγχρονη γλώσσα. Σε αυτή την κλίμακα, που αφορά τη συχνότητα εμφάνισης των λέξεων, κάθε αριθμός είναι δεκαπλάσιος περίπου από τον προηγούμενο. Λόγου χάρη η λέξη «αβγό» (με συχνότητα 3), εμφανίζεται στις μέρες μας, σχεδόν δέκα φορές πιο συχνά από τη λέξη «άβγαλτος» (με συχνότητα 2) και η λέξη «άβολα» (με συχνότητα 4), δέκα φορές συχνότερα από την πρώτη λέξη και εκατό φορές συχνότερα από τη δεύτερη.

Στη στήλη b, το γράμμα δ σημαίνει πως η λέξη χαρακτηρίζεται στα λεξικά του περασμένου αιώνα, σαν λέξη της δημοτικής. Το γράμμα λ σημαίνει πως η λέξη είναι λόγια, δεν έχει διασωθεί δηλαδή αγράμματα στο στόμα του λαού. Οι λόγιες λέξεις μπήκαν στη λαϊκή γλώσσα από το εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Οι περισσότερες από αυτές χαρακτηρίζονταν στα παλιά λεξικά σαν λέξεις της καθαρεύουσας.

Στη στήλη c, μέσα σε αγκύλη, δίπλα σε λέξεις της δημοτικής, βρίσκεται το όνομα ενός λεξικού και η χρονιά που εκδόθηκε. Αυτό διευκρινίζει το έτος πρώτης καταγραφής της λέξης (ή μια από τις χρονικά πρώτες καταγραφές) σε λεξικό της κοινής (για την εποχή εκείνη) γλώσσας. Για παράδειγμα το «αβανία [Germano 1622]» εξηγεί πως τη λέξη «αβανία» την πρωτοσυναντάμε στο «Vocabolario Italiano et Greco» του Girolamo Germano, που εκδόθηκε στη Ρώμη το 1622. Εκτός από τα γενικά λεξικά, σε ορισμένες περιπτώσεις (όπως σε λέξεις για την πανίδα και χλωρίδα) αναφέρονται και κάποια ειδικά λεξικά [λ.χ. Γεννάδιος 1914].

Στη στήλη c, συνυπάρχουν οι λέξεις των ρωμαίικων διαλέκτων μαζί με εκείνες της σύγχρονης γλώσσας, γνωστής και ως «κοινής νεοελληνικής». Στην «ορθογραφία» των διαλεκτικών λέξεων ακολουθώ κυρίως την πρόταση των λεξικογράφων. Ωστόσο τα διπλά σύμφωνα τα χρησιμοποιώ συνήθως όταν αυτά σημαίνουν και διαφορετική προφορά (όπως σε Κύπρο, Δωδεκάνησα, Κάτω Ιταλία, Ικαρία, Χίο).

Στη στήλη c, με κόκκινο χρώμα σημειώνονται οι λέξεις-έννοιες, που συγκεντρώνουν δίπλα τους (στη στήλη d ) τα συνώνυμα.

Στην στήλη d και όταν στην προηγούμενη στήλη c υπάρχουν (με κόκκινο χρώμα) λέξεις της «κοινής νεοελληνικής», βρίσκονται συγκεντρωμένα μαζί τα διαλεκτικά συνώνυμα. Έτσι δίπλα στο «αβγό», βρίσκουμε τα διαλεκτικά: αβγιό, αβγκό, αβγκόν, αβγκουό, αβγόν, αβγού, αβιγό, αβκό, αβκόν, αβό, αβουγό, αγκβό, αγκό, αγκουό, αγκουού, αγουό, αυγό, αυγόν, αφκό, αφκόν, βγο, βο, εβγό, οβγό, οβγόν, οβό, οβόν, ουό.

Στη στήλη c, με μπλε χρώμα σημειώνονται λέξεις-έννοιες της δημοτικής που τις βρίσκουμε (αμέσως πριν ή μετά) και σαν βασικά λήμματα με σκούρο κόκκινο χρώμα. Εδώ όμως στη διπλανή στήλη d δεν έχουμε συνώνυμα, αλλά στοιχεία από την ιστορική-γεωγραφική εξάπλωσή της, δηλαδή από τη γλωσσογεωγραφία της λέξης.

Στη στήλη d, όπου βρίσκονται γεωγραφικές περιοχές ή οικισμοί, πρόκειται για τα ονόματα των τόπων που συναντιέται η διαλεκτική λέξη (της εγγραφής, της διπλανής στήλης c). Έτσι για τη λέξη «αβασκαμός» βλέπουμε πως είναι (ή ήταν) σε χρήση σε: Αιτωλοακαρνανία, Αργολίδα, Αχαΐα, Βοιωτία, Ζάκυνθος, Λευκάδα, Μαγνησία, Μάνη, Παξοί, Σκόπελος, Φθιώτιδα. Αν δίπλα στον τόπο σημειώνεται αστερίσκος (*), όπως π.χ. Αδριανούπολη* ή Τραπεζούντα*, αυτό δηλώνει πως το σύνολο των Ρωμιών του οικισμού εγκατέλειψε τον τόπο μέχρι το 1923-1924.

Σε ορισμένες περιπτώσεις στην αρχή της στήλης d, υπάρχει μια μικρή ερμηνεία της λέξης ή η λατινική επιστημονική ονομασία της. Επίσης για ορισμένες βασικές λέξεις-έννοιες υπάρχουν εδώ αναφορές σε κάποιες συγκριτικές λίστες λεξικοστατιστικής ή γλωσσογεωγραφίας [Swadesh List, Buck List, Atlas Linguarum Europae].

Τέλος στη στήλη e καταγράφονται τα συνώνυμα της κοινής που αντιστοιχούν στις διαλεκτικές λέξεις ή σε ορισμένες περιπτώσεις και σε λιγότερο γνωστές λέξεις, που αποτελούν όμως λήμματα αναφοράς.

 


 

Πηγές:


 

Buck Carl Darling, A dictionary of selected synonyms in the principal Indo-European languages - A contribution to the history of ideas, Chicago & London 1949: [Buck List].

Dehèque Felix Désir, Dictionnaire grec moderne-français, Paris 1825.

Du Cange, Glossarium ad scriptores mediae et infimae Graecitatis (2 τόμοι), Lugdunum Batavorum 1688.

Germano Girolamo, Vocabolario Italiano et Greco, Roma 1622.

Hoffman Addison and Jordan David Starr, A catalogue of the fishes of Greece with notes on the names now in use and those employed by classical authors, Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia, 1892.

Kemiktsi Helene, α. Χιώτικα-απλά ελληνικά, β. Ντοπιολαλιά της νότιας Χίου, γ. Ντοπιολαλιά στο χωριό Θολοποτάμι (διαδίκτυο).

lias, Το κοζανίτικο λεξιλόγιο (διαδίκτυο).

Lowndes Isaak, A Modern Greek and English Lexicon, Corfu 1837

Meursius Joannes, Glossarium Graecobarbarum, Lugduni Batavorum 1610.

Portius Simon, Λεξικόν λατινικόν, ρωμαίκον και ελληνικόν, Lutetiae Parisiorum 1635.

Sabio Stephano, Introduttorio nuovo intitolato Corona preciosa ec., Venetiis 1527

Somavera Alessio, Θησαυρός της ρωμαίκης και φραγκικής γλώσσας ήγουν λεξικόν ρωμαίκον και Φραγκικόν, Παρίτζι 1709.

Weijnen A. κ.ά., Atlas linguarum europae (ALE) - Premier Questionnaire, Nimègue 1972.

Άκογλου Ξενοφώντας, Λαογραφικά Κοτυώρων, πρώτος τόμος: Αθήνα 1939, δεύτερος τόμος: Αθήνα 1964.

Αλβανός Γιώργος, Βασιλ’τσιώτ’κα λόγια - Λεξικό της ντοπιολαλιάς Βασιλικών Λέσβου, Αθήνα 2010.

Αλεξάκης Νικόλαος, Το Αγραφιώτικο ιδίωμα, περιοδικό Τα Άγραφα, τ. 1-6, 2010-2012.

Αλεξανδρής Απόστολος, Το γλωσσικόν ιδίωμα της Κύμης και των περιχώρων, Αρχείον Ευβοϊκών Μελετών, τ. 5, Αθήναι 1958.

Αλιμπέρτης Βασίλης, Κωμιακίτικη Ντοπιολαλιά, Σύλλογος Κορωνίδας Νάξου (διαδίκτυο).

Αλιπράντης Νίκος, Λεξικό των ιδιωμάτων και των εγγράφων της Πάρου, Προοδευτικός Σύλλογος Λευκιανών Αθήνας, Αθήνα 2001.

Αλμπανούδης Παύλος, Το ιδίωμα της Βόρειας Θράκης: Το Μικρό και το Μεγάλο Μοναστήρι Α. Ρωμυλίας, Ιωάννινα 2009.

Αλπός Θύμιος, Γλωσσάρι Μεσσηνίας (διαδίκτυο).

Άμαντος Κωνσταντίνος, Προσθήκαι εις το Χιακόν γλωσσάριον και το Χιακόν τοπωνυμικόν, Λεξικογραφικόν Δελτίον, τόμος τρίτος, Αθήναι 1941.

Άμαντος Κωνσταντίνος, Συμβολή εις το χιακόν γλωσσάριον (ανάτυπο), Χιακά Χρονικά, Αθήναι 1926.

Αναγνώστου Σπυρίδων, Λεσβιακά ήτοι συλλογή λαογραφικών περί Λέσβου πραγματειών, Αθήναι 1903.

Αναστασιάδης Βασίλης, Τουρκικές λέξεις στο Φαρασιώτικο ιδίωμα, Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 2, Αθήνα 1980.

Ανδριώτης Νικόλαος, Το Γλωσσικό Ιδίωμα των Φαράσων, Ίκαρος, Αθήνα 1948.

Ανδριώτης Νικόλαος, Το ιδίωμα του Λιβισίου της Λυκίας, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1961.

Ανώνυμος, Γλωσσάριον Λέσβιον, περιοδικό Πανδώρα, Αθήναι 1872.

Ανώνυμος, Η ντοπιολαλιά της Κυψέλης και της ευρύτερης περιοχής των Τζουμέρκων (διαδίκτυο).

Ανώνυμος, Κεφαλλονίτικες Ιδιωματικές Λέξεις (διαδίκτυο).

Ανώνυμος, Κεφαλονίτικο Λεξικό (διαδίκτυο).

Ανώνυμος, Λεξικό Αγίου Προδρόμου Χαλκιδικής (διαδίκτυο).

Ανώνυμος, Λεξικό Αρκαδίας (διαδίκτυο).

Ανώνυμος, Λεξικό ιδιωματισμών Επανομής (διαδίκτυο).

Ανώνυμος, Λεξικό ιδιωματισμών Επανομής, 2010 (διαδίκτυο).

Ανώνυμος, Στενιώτικες λέξεις και εκφράσεις (διαδίκτυο).

Ανώνυμος, Το γλωσσάρι της Λαγκάδας, Πολιτιστικός Σύλλογος «Η Κυδιάντα» (διαδίκτυο).

Απαλοδήμος Ντίνος, Λεξικό των ονομάτων των πουλιών της Ελλάδας, Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας, Αθήνα 1988.

Αποστόλου Στέργιος, Το γλωσσικό ιδίωμα της Νάουσας, περιοδικό Νιάουστα, τ. 35, Νάουσα 1986.

Βάλληνδας Αντώνιος, Κυθνιακόν Γλωσσάριον, Εφημερίς των Φιλομαθών, τ. 428-444, Αθληναι 1861-1862.

Βάλληνδας Αντώνιος, Πάρεργα Φιλολογικά πονημάτια, Ερμούπολις 1887.

Βαμβακούδης Αχ., Γλωσσάρι Βασιλικών, Χρονικά της Χαλκιδικής, τ. 21-22, Θεσσαλονίκη 1972.

Βαρδαβούλιας Γιάννης, Το γλωσσικό ιδίωμα του Θεολόγου – ένα σύντομο γλωσσάρι, περιοδικό Θασιακά, τεύχη 4-8, Καβάλα 1987-1995.

Βασιλούλης Γιώργος, Το Βουνέσι – γλωσσικός θησαυρός, ιστορία και παράδοση, Αθήνα 2020’

Βαφείδης Κωνσταντίνος, Γλωσσάριον Καλλιπόλεως, Θρακικά, τ. 46, Αθήναι 1973.

Βεντότης Γεώργιος, Λεξικόν τρίγλωσσον της ρωμαϊκής, γαλλικής και ιταλικής διαλέκτου, Βιέννη 1790.

Βερτσέτης Αθανάσιος, Το Διαβολίτσι, δεύτερος τόμος Αθήνα 2010.

Βίος Στυλιανός, Χιακά γλωσσικά, Χίος 1920.

Βλαστός Πέτρος, Συνώνυμα και συγγενικά – τέχνες και σύνεργα, Αθήνα 1931.

Βλάχος Άγγελος, Ελληνογαλλικόν λεξικόν, Αθήναι 1897.

Βλάχος Γεράσιμος, Θησαυρός της εγκυκλοπαιδικής βάσεως τετράγλωσσος, Venetiis 1659.

Βλάχου Μαρία, Συλλογή λαογραφικού υλικού εκ Δάφνης Κερκύρας και άλλων χωρίων του Β. συγκροτήματος της νήσου και εκ της πόλεως Κερκύρας, Χειρόγραφο  Λαογραφικού Αρχείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 1968.

Γεωργίου Χρίστος, Το γλωσσικό ιδίωμα Γέρμα Καστοριάς, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1962.

Γιαγκούλλης Κωνσταντίνος, Θησαυρός κυπριακής διαλέκτου, Λευκωσία 2002.

Γιαννικόπουλος Ευάγγελος, Το γλωσσικό ιδίωμα των Ολυμπίων – λεξικό, ερμηνεία και προφορά, Δρόμων, Αθήνα 2016.

Γκαραλιάκος Δημήτρης, Το γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής Χασίων (ν. Γρεβενών), διδακτορική διατριβή, Ρόδος 2016.

Γκατσόπουλος Σταύρος, Γλωσσάριον των δύο επαρχιών Πωγωνίου και Κονίτσης, Ηπειρωτική Εστία, τεύχη 307-312, Ιωάννινα 1977-1978.

Γούλας Θεόκριτος (επιμέλεια), Σύγχρονον ορθογραφικόν ερμηνευτικό λεξικόν της ελληνικής γλώσσης (καθαρευούσης-δημοτικής), Αθήναι 1961.

Γούσιος Αστέριος, Η κατά το Παγγαίον χώρα Λακκοβηκίων – τοπογραφία, ήθη, έθιμα και γλώσσα, Λειψία 1894.

Δεληγιάννης Β., Γλωσσάριο του Δογάνκιοϊ Μαλγάρων, Αρχείον Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού, τ. Α’ - Γ’, Αθήναι 1934-1937.

Δεληγιάννης Κυριάκος, Κουβουκλιώτικα, ένα Μικρασιατικό ιδίωμα, διδακτορική διατριβή, Αδελαΐδα Αυστραλίας 1999.

Δελησάβας Μιχάλης, Το λεξικό Μάκρης & Λιβισίου Μικράς Ασίας, Λεξίτυπον, Αθήνα 2013.

Δελήτσικου-Παπαχρίστου Μαρία, Σκοπέλου λάλον ύδωρ – απόπειρα προσέγγισης του γλωσσικού ιδιώματος της Σκοπέλου, Επικαιρότητα, Αθήνα 2016.

Δημητρακός Στάθης, Πιστικού- Παπαγεωργίου Ηρώ, Ψάλτης Ηρακλής, Γλωσσάρι της Τρίγλιας, εφημερίδα Τριγλιανά Νέα, τεύχη 111-125, Θεσσαλονίκη 2004-2010.

Δημόπουλος Δημήτρης, Λεξικό Βορείων Δήμων Λακωνίας (διαδίκτυο).

Διαμαντής Άρης, Η γλώσσα τση Σμύρνης, Αθήνα 1999.

Δορμπαράκης Παναγιώτης & Πανουτσοπούλου Κασσιανή, Η περιοχή της Ευρωστίνης Κορινθίας – ιστορία, λαογραφία, γλώσσα, Gutenberg, Αθήνα 1992

Δουγά-Παπαδοπούλου Ευανθία – Τζιτζιλής Χρήστος, Το γλωσσικό ιδίωμα της Ορεινής Πιερίας, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 2006.

Δράκος Νικόλας, Για το γλωσσικό ιδίωμα της Κάλυμνος, Αναγνωστήριον Καλύμνου «Αι Μούσαι», Αθήνα 1983.

Δράκος Νικόλας, Λεξικογραφικά της Καλύμνου, Καλυμνιακά Χρονικά, τ. 4, Αθήνα 1984.

Δριμαροπούλου Σέβη, Κάρυστος – Ιδιωματισμοί (διαδίκτυο).

Δώριζας Γεώργιος, Το γλωσσικό ιδίωμα της Τήνου με λέξεις και φράσεις, Αθήναι 1973.

Ζαφειρίου Μενεκράτης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Σάμου, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 1995.

Ζαφειρίου Νικόλαος, Περί της συγχρόνου Σαμίας διαλέκτου, Αθήναι 1914.

Ζαχαριάδης Νίκος, Λεξικό του Κωνσταντινουπολίτικου γλωσσικού ιδιώματος, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2014.

Ζερβός Ιωάννης (διευθυντής), Μέγα λεξικόν της ελληνικής γλώσσης, εκδοτικός οίκος Δημητράκου, εννέα τόμοι, Αθήναι 1933-1950.

Ζευγώλης Γεώργιος (επιμέλεια), Λεξικόν της ελληνικής γλώσσης, εκδότης εφημερίδα Πρωΐα, δύο τόμοι, Αθήναι 1933-1934.

Ζήσης Ευστράτιος, Γλωσσάριον Αυδημίου, Θρακικά τ. 16 & τ. 18, Αθήναι 1941-1943.

Ζώης Λεωνίδας, Λεξικόν ιστορικόν και λαογραφικόν Ζακύνθου, επανέκδοση, δεύτερος τόμος, Εθνικόν Τυπογραφείον, Αθήναι 1963.

Ηπίτης Αντώνιος, Λεξικόν ελληνογαλλικόν, τρεις τόμοι, Αθήναι 1908-1910.

Ιδομενέως Μαρίνος, Κρητικό γλωσσάριο, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο 2006.

Καλαντζάκος Ανδρέας, Λεξικό ρουμελιώτικης λαϊκής γλώσσας, Ελεύθερη Σκέψις, Ιούλιος 2000.

Καλογεράς Βασίλειος, Αρχαίες ελληνικές λέξεις και εκφράσεις εις το ιδίωμα των κατοίκων της Γαλατίστης, Χρονικά της Χαλκιδικής, τ. 1, Θεσσαλονίκη 1961.

Καπελλάρης Γιώργος, Γλωσσικά Αιδηψού, Αρχείον Ευβοϊκών Μελετών, τ. ΚΖ, Αθήνα 1987.

Καραναστάσης Αναστάσιος, Η φωνητική των ιδιωμάτων της νήσου Κω, Λεξικογραφικόν Δελτίον, τόμος δέκατος, Ακαδημία Αθηνών, Αθήναι 1965.

Καραναστάσης Αναστάσιος, Ιστορικόν λεξικό των ελληνικών ιδιωμάτων της Κάτω Ιταλίας, τόμοι πέντε, Ακαδημία Αθηνών, Αθήναι 1984-1992.

Καρτσιώτου Ιφιγένεια (επιμέλεια), Το γλωσσάρι του χωριού Πετροκέρασα Θεσσαλονίκης, εφημερίδα του Μ.Α.Σ. Ομβριανός, τεύχη 4 – 61, 1984 – 2001.

Κάσσης Κυριάκος, Το γλωσσικό ιδίωμα της Μάνης, τόμος Α’, Εξωραϊστικός Σύλλογος Ακροταιναριτών, Αθήνα 1982.

Κεσίσογλου Ιωάννης, Το γλωσσικό ιδίωμα του Ουλαγάτς, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1951.

Κόμης Δημήτρης (επιμέλεια), Κυθηραϊκό λεξικόσυλλογή 10.000 λέξεων του κυθηραϊκού γλωσσικού ιδιώματος, Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών, Αθήνα 1996.

Κομνηνός Μιχαήλ, Το γλωσσικό ιδίωμα του Καστελλόριζου, Ιωλκός, Αθήναι 1970.

Κοντομίχης Πανταζής, Λεξικό του λευκαδίτικου ιδιώματος, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2001.

Κοντονάτσιου Δέσποινα, Η διάλεκτος της Λήμνου – εθνογλωσσική προσέγγιση, διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη 1988.

Κοντόπουλος Νικόλαος, Λεξικόν Ελληνογαλλικόν, Τύποις Σακελλαρίου, Αθήναι 1903.

Κοντοσόπουλος Νικόλαος, Αντίστροφο λεξικό της κρητικής διαλέκτου, Βιβλιοεπιλογή, Αθήνα 2006.

Κοντοσόπουλος Νικόλαος, Διάλεκτοι και ιδιώματα της Νέας Ελληνικής, Αθήνα 1994.

Κοντοσόπουλος Νικόλαος, Μακεδονικά διαλεκτολογικά - Το ιδίωμα Δημητριτσίου Σερρών, τ. 8, Αθήναι 1979.

Κορδόση Ακακία, Μιλήστε Μεσολογγίτικα, 2η έκδοση συμπληρωμένη, Αθήνα 1983.

Κοροσίδου-Καρρά Ερμιόνη, Τα Ρoμανικά (Ιταλικά – Γαλλικά) δάνεια στο σύγχρονο ιδίωμα της Ζακύνθου, διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη 2003.

Κοσμάς Νίκος, Το γλωσσικό ιδίωμα του Λαγκαδά, Μακεδονικά, τ. 12, Θεσσαλονίκη 1972.

Κοσμάς Νίκος, Το γλωσσικό ιδίωμα των Ιωαννίνων, Δωδώνη, Αθήνα 1987.

Κουκκίδης Κωνσταντίνος, Λεξιλόγιον ελληνικών λέξεων παραγομένων εκ της τουρκικής, Εταιρεία Θρακικών Μελετών, Αθήναι 1960.

Κουκουλές Φαίδων, Οινουντιακά – μελέτη περί της ιστορίας, των ηθών και των εθίμων και του γλωσσικού ιδιώματος του δήμου Οινούντος της επαρχίας Λακεδαίμονος, Χανιά 1908.

Κούκουρας Σπύρος, Λεκκάτικα – Το χωριό Λέκκα της Σάμου, Θεσσαλονίκη 2007.

Κούλας Λεων., Βασικόν Λεξιλόγιον της ελληνικής γλώσσης [: ΚΝΕ 1962], Αθήναι 1973.

Κουσαθανάς Παναγιώτης, Χρηστικό Λεξικό του ιδιώματος της Μυκόνου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1996.

Κρεκούκιας Δημήτριος, Αρχαιοπινή στοιχεία στο αγροτοποιμενικό λεξιλόγιο της Λήμνου, Λεξικογραφικόν Δελτίον τ. 14, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1982.

Κρινόπουλος Σωκράτης, Τα Φερτάκαινα υπό εθνολογικήν και φιλολογικήν έποψην εξεταζόμενα, Αθήναι 1889.

Κυριάκης Σταμάτης, Κερκυραϊκό λεξικό (διαδίκτυο).

Κωστάκης Θανάσης, Λεξικό της τσακωνικής διαλέκτου, τρεις τόμοι, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1986-1987.

Κωστάκης Θανάσης, Παρατηρήσεις στο γλωσσικό ιδίωμα των Φούρνων Ικαρίας, Περιοδικό Ελληνικά, τ. 31/2, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών Θεσσαλονίκη 1979.

Κωστάκης Θανάσης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Σίλλης, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1968.

Λαμπουσιάδης Γεώργιος, Γλωσσάριο Αδριανουπόλεως, Θρακικά τ. 1-4, Αθήναι 1928 – 1933.

Λελεγιάννης Γιάννης, Λεξικό του ορμυλιώτικου γλωσσικού ιδιώματος (διαδίκτυο).

Λιάπης Κώστας, Το γλωσσικό ιδίωμα του Πηλίου, Ώρες, Βόλος 1996.

Λιούτα Γεωργία, Η επίδραση των ιδιωμάτων του Ν. Τρικάλων στα παιδιά προσχολικής ηλικίας, Θεσσαλονίκη 2009.

Μαθές Γιάννης, Λεξικό ντοπιολαλιάς Αρκαδίας, εφημερίδα «Το Μπουλιάρι», Τρίπολη 2009 – 2015.

Μαρία Μαυρομμάτη, Συλλογή λαογραφικής ύλης εκ του χωρίου Πύργος, της επαρχίας Θήρας, του νομού Κυκλάδων Χειρόγραφο  Λαογραφικού Αρχείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 1969.

Μαρτάκης Πέτρος, Χιώτικα αφηγήματα (παράρτημα: χιώτικο γλωσσάριο), Περιοδικό Δάφνη, Χίος 2005.

Μαυρής Νικ. – Παπαδόπουλος Ευ., Κασιακή Λύρα, Πορτ-Σάιδ 1928.

Μαυρομάτης Κώστας, Λεξικό τοπικών όρων και ιδιωματισμών Καναλιών Καρδίτσας, Σύλλογος Καναλιωτών, Θεσσαλονίκη 1987.

Μαυροχαλυβίδης Γεώργιος & Κεσίσογλου Ιωάννης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Αξού, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1960.

Μηνάς Κωνσταντίνος, Λεξικό των ιδιωμάτων της Καρπάθου, Πνευματικό Κέντρο Δήμου Καρπάθου, Τυποθήτω, Αθήνα 2006.

Μουσαίος Μ., Βατταρισμοί ήτοι λεξιλόγιον της Λειβησιανής διαλέκτου, Αθήναι 1884.

Μουσελίμης Σπύρος, Ιδιωματισμοί και ξενικές λέξεις των Σουλιορειτών (επαρχία Σουλίου-Θεσπρωτίας), Ηπειρωτική Εστία, τεύχη 117-130, Ιωάννινα 1962 – 1963.

Μουσούρης Σπύρος, Η γλώσσα της Ιθάκης, Ιθάκη 1925.

Μουστάκη Ελένη, Λεξικό του Φιλωτίου Νάξου, Πάτρα 2011.

Μπαλαμπάνου Μοσχούλα, Συλλογή λαογραφικού υλικού εκ Σουφλίου Θράκης, Χειρόγραφο  Λαογραφικού Αρχείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 1969.

Μπασλής Γιάννης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Κρανιάς Ολύμπου – Το ιδιωματικό λεξιλόγιο, Αθήνα 2010.

Μπατσιακοπούλου Χρυσούλα, Γλωσσικά ιδιώματα στον Μικρόβαλτο Κοζάνης, Φλώρινα 2015.

Μπογδάνος Σπύρος, Βεντάριο (γλωσσάριο) παξινών λέξεων, 2η έκδοση, Κέρκυρα 2020.

Μπόγκας Ευάγγελος, Τα γλωσσικά ιδιώματα της Ηπείρου, τόμος Α’, Γιαννιώτικο και άλλα λεξιλόγια, Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα 1964.

Μπόγκας Ευάγγελος, Τα γλωσσικά ιδιώματα της Ηπείρου, τόμος Β’, Γλωσσάρια Βορ. Ηπείρου, Θεσπρωτίας, Κόνιτσας, Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα 1966.

Μπουντώνας Ευθύμιος, Μελέτη περί του γλωσσικού ιδιώματος Βελβεντού και των περιχώρων αυτού, Αθήναι 1893.

Νατάλης Πέτροβιτς, Διάλεκτος Σερρών, Σερραϊκά Χρονικά, τ. 4, Αθήναι 1963.

Νημάς Θεόδωρος, Γλωσσάριο Πλατάνου (Βάνιας) Τρικάλων, Θεσσαλονίκη 2019.

Ντίνας Κώστας, Το γλωσσικό ιδίωμα της Κοζάνης, Ινστιτούτο Βιβλίου και Ανάγνωσης Κοζάνης, δύο τόμοι, Κοζάνη 2005.

Ξανθινάκης Αντώνιος, Λεξικό ερμηνευτικό και ετυμολογικό του δυτικοκρητικού γλωσσικού ιδιώματος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2001.

Ξεινός Κώστας, Του νησιού μας η γλώσσα – Γλωσσάρι της Ίμβρου, Θεσσαλονίκη 1981.

Ξυλογιάννης Χαράλαμπος, Γλωσσικά ιδιώματα – λέξεις και εκφράσεις του κάμπου Άρτας, Άρτα, 2013.

Οικονομίδης Απόστολος, Γλωσσάριον Μαδύτου Ανατολικής Θράκης, Αρχείον του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού, τ. 27, Αθήναι 1962.

Οικονομίδης Δημήτριος, Περί του γλωσσικού ιδιώματος Απεράθου Νάξου (ανάτυπο), περιοδικό Αθηνά, Αθήναι 1953.

Οικονομίδης Παν. , Κατάλογος των ιχθύων της Ελλάδος, Αθήναι 1973.

Ορφανός Βασίλης, Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο 2014.

Πάγκαλος Γεώργιος, Περί του γλωσσικού ιδιώματος της Κρήτης, δεύτερη έκδοση, επιμέλεια: Κέντρο Συντάξεως του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, τόμοι 4, Αθήναι 1994-2003.

Παπαγγέλου Ρόης, Το κυπριακό ιδίωμα, Ιωλκός, Αθήνα 2001.

Παπαδέλλης Παναγιώτης, Ανεμώτια Λεξιλόγιο (διαδίκτυο).

Παπαδόπουλος Άνθιμος, Ιστορικόν λεξικόν της ποντικής διαλέκτου, τρεις τόμοι, Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, Αθήναι 1958-1961.

Παπαδόπουλος Σωκράτης, Κορνοφωλιώτικα (διαδίκτυο).

Παπαδοπούλου Ελένη, Το γλωσσικό ιδίωμα της Τρίγλιας Βιθυνίας, Αθήνα 2010.

Παπαευαγγέλου Ιωάννης, Μεγάλη Παναγιά Χαλκιδικής - τοπικές λέξεις (διαδίκτυο).

Παπαζαφειρόπουλος Παναγιώτης, Περισυναγωγή γλωσσικής ύλης και εθίμων του ελληνικού λαού, ιδία δε του της Πελοποννήσου, Αθήναι 1887.

Παπαθανασόπουλος Θανάσης, Γλωσσάρι ρουμελιώτικης ντοπιολαλιάς, Θουκυδίδης, Αθήνα 1982.

Παπαϊωάννου Μιλτιάδης, Το γλωσσάριο των Γρεβενών, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1976.

Παπακωνσταντόπουλος Νίκος, Λέξεις του Καλαβρυτινού Λεξιλογίου (διαδίκτυο).

Παπαναγιώτου Χρήστος, Λεξιλόγιο και μορφολογική ανάλυση της γλωσσικής ποικιλίας του Νεοχωρίου Υπάτης, Πάτρα 2010.

Παπαναστασιάδης Αγαθάγγελος, Γλωσσάρι Λουλέβουργας, Θρακικά τ. 6-7, Αθήναι 1935-1936.

Παπαντωνόπουλος Κώστας, Αντρώνι Ηλείας – Λέξεις που χάνονται (διαδίκτυο).

Παπαποστόλου Τάσος, Η γλώσσα της Αιδηψού-Ιστιαίας, Αρχείον Ευβοϊκών Μελετών, τ. 16, Αθήναι 1970.

Παπασταματίου-Μπαμπαλίτης Χρήστος, Ιδιωματικαί λέξεις Σουφλίου, Θρακικά, τ. 33, Αθήναι 1960.

Παπαχατζής Ευάγγελος, Δοκίμιον του γλωσσικού ιδιώματος Καρύστου και των πέριξ, Αθήναι 1915.

Παπαχριστοδούλου Πολύδωρος, Γλωσσάριο Σαρανταεκκλησιών, Αρχείον του θρακικού λαογραφικού και γλωσσικού θησαυρού, τ. 1 – 4, Αθήναι 1934 – 1938.

Παπαχριστοδούλου Πολύδωρος, Γλωσσάριο των Σαράντα Εκκλησιών, Θρακικά τ. 1-4, Αθήναι 1928 – 1933.

Παπαχριστοδούλου Χριστόδουλος, Λεξικό των ροδίτικων ιδιωμάτων, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Δωδεκανήσου, Αθήνα 1986.

Παραρά-Ευτυχίδου Νίτσα, Μικρασιατικός γλωσσικός πλούτος, Νέα Ιωνία 2006.

Πασπάτης Αλέξανδρος, Το χιακόν γλωσσάριον ήτοι η εν Χίω λαλουμένη γλώσσα, Αθήναι 1888.

Πασσάς Ανδρέας, Από τη Συριανή Ντοπιολαλιά [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό του Συνδέσμου Συριανών, τεύχη 28-82], Αθήνα 2003 – 2016.

Πασχάλης Δημήτριος, Ανδριακόν γλωσσάριον ή λέξεις και φράσεις εκ του γλωσσικού ιδιώματος της κοινής εν Άνδρω λαλιάς, Αθήναι 1933.

Πασχαλούδης Νίκος, Τα Τερπνιώτικα και τα Νιγριτινά – ένα γλωσσικό ιδίωμα της Βισαλτίας Σερρών, 2η έκδοση, Σέρρες 2013.

Πεταλάς Νικόλαος, Θηραϊκής γης γλωσσολογικής ύλης, τεύχος Α’, ιδιωτικόν της Θηραϊκής γλώσσης, Αθήναι 1876.

Πετρόπουλος Δημ., Γλωσσάριο Σκοπού Θράκης, Αρχείον του θρακικού λαογραφικού και γλωσσικού θησαυρού τ. 5, Αθήναι 1938.

Πετρόπουλος Δημ., Γλωσσάριο Μαΐστρου, Αρχείον Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού τ. 9, Αθήναι 1943.

Πετρόπουλος Δημ., Γλωσσάριο Σαμακοβίου Ανατολικής Θράκης, Αρχείον του θρακικού λαογραφικού και γλωσσικού θησαυρού τ. 57 Αθήναι 1941.

Πλακογιάννη Ελένη, Συλλογή λαογραφικής ύλης εκ του χωρίου Γυμνού Αργολίδος, Χειρόγραφο  Λαογραφικού Αρχείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 1971.

Πουλάκης Δ., Λεξικόν ιδία της Σικίνου και τινων άλλων τόπων, Ζωγράφειος Αγών - Μνημεία της ελλ. αρχαιότητος ζώντα τω νυν ελληνικώ λαώ, Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, Κωνσταντινούπολις 1896.

Ράλλη Αγγελική, Λεξικό διαλεκτικής ποικιλίας Κυδωνιών, Μοσχονησίων και βορειοανατολικής Λέσβου, Ελληνικό Ίδρυμα Ιστορικών Μελετών, Αττική 2017.

Σαλαμάγκας Δημήτριος, Τουρκο-περσο-αραβικές λέξεις στο Γιανννιώτικο γλωσσικό ιδίωμα, Ηπειρωτική Εστία, τεύχη 110-131, 1961 – 1963.

Σαλβάνος Γεράσιμος, Μελέτη περί του γλωσσικού ιδιώματος των εν Κερκύρα Αργυράδων, Αθήναι 1918.

Σαραντίδης Αρχέλαος, Η Σινασός ήτοι θέσις, ιστορία, ηθική και διανοητική κατάστασις, ήθη, έθιμα και γλώσσα της εν Καππαδοκία κωμοπόλεως Σινασού, Αθήναι 1899.

Σαχίνης Απόστολος, Το Καστοριανό γλωσσάρι, Καστοριά 1996.

Σιδηροπούλου Ευφροσύνης, Λεξιλόγιον Κοτυώρων, Αρχείον Πόντου Σύγγραμμα Περιοδικόν, τόμοι 2-8, Αθήναι 1929-1938

Σκανδαλίδης Μιχάλης, Κοινά διαλεκτικά Κω και Καλύμνου, Καλυμνιακά Χρονικά, τ. 15 & 17, Αθήνα 2003 - 2007.

Σκανδαλίδης Μιχάλης, Λεξικό του ιδιώματος της Νισύρου, εκδόσεις Σταμούλη, Αθήνα 2015.

Σκανδαλίδης Μιχάλης, Λεξικό των Κωακών ιδιωμάτων, Αθήνα 2006.

Σκαρλάτος Δημήτριος ο Βυζάντιος, Λεξικόν της καθ’ υμάς ελληνικής διαλέκτου, Βασιλική Τυπογραφία, Αθήναι 1835 – τρίτη έκδοση: εκδότης Ανδρέας Κορομηλάς, Αθήναι 1874.

Σκορδέλλης Βλ., Γλωσσάριο Στενιμάχου, Αρχείον του θρακικού λαογραφικού και γλωσσικού θησαυρού, τ. 12, Αθήναι 1946.

Σπίντιος Ζαχαρίας, Δαρνάκικο γλωσσάρι (διαδίκτυο).

Σπύρου Αριστοτέλης, Το ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής Δέλβινου και Αγίων Σαράντα, ΕΚΠΑ, Αθήνα, 2008.

Σταθάκης Νίκος, Βατικιώτικα Λόγια (διαδίκτυο).

Σταματιάδης Επαμεινώνδας, Ικαριακά, Σάμος 1893.

Στεφόπουλος Ανδρέας, Το γλωσσάρι της Χρυσής Καστοριάς, Μακεδονικά, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, τ. 18, Θεσσαλονίκη 1978.

Συλλογικό, Ιστορικόν Λεξικόν της Νέας Ελληνικής της τε κοινώς ομιλουμένης και των ιδιωμάτων (ΙΛΝΕ), Ακαδημία Αθηνών, εννέα τόμοι, Αθήναι 1933-2016.

Συλλογικό, Λεξικό της κοινής νεοελληνική, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), Θεσσαλονίκη 1998

Σύρκου Αγγελική, Το μεγαρικό γλωσσικό ιδίωμα – λαογραφική μελέτη, Νήσος, Αθήνα 2006.

Τάκης Βασίλης, Η αγραφιώτικη γλώσσα – συμβολή στην έρευνα και την μελέτη του αγραφιώτικου γλωσσικού ιδιώματος, Καρδίτσα 2003.

Τάσιος Φίλιππας, Γλωσσάριο του Πολυγύρου, Τα Χρονικά της Χαλκιδικής, τεύχος 37-38, Θεσσαλονίκη 1983

Τζαβάρας Ξενοφών, Λεξικό του ιμβριακού ιδιώματος, Σύλλογος Ιμβρίων, Αθήνα 2011.

Τζαννετής Κώστας, Γλωσσάριο του Μαραθόκαμπου Σάμου, Σύλλογος Μαραθοκαμπιτών Σάμου, Θεσσαλονίκη 1996.

Τζουμπάρης Φιλήμων, Γλωσσάριο Στενιμάχου, Αρχείον του θρακικού λαογραφικού και γλωσσικού θησαυρού, τ. 12, Αθήναι 1946.

Τομπαΐδης Δ. – Συμεωνίδης Χ., Συμπλήρωμα στο ιστορικό λεξικό της Ποντικής Διαλέκτου του Α. Παπαδόπουλου, Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, Αθήνα 2003.

Τομπαΐδης Δημήτριος, Το γλωσσικό ιδίωμα της Θάσου, Θεσσαλονίκη 1967.

Τσάκας Νίκος, Πάργα – Θάλασσα – Λαογραφική Μελέτη, Ηπειρωτική Εστία, τεύχη 130-149, Ιωάννινα 1963-1964.

Τσάκας Νίκος, Πάργα - Στεριά λεξιλόγιον, Ηπειρωτική Εστία, τεύχη 161-224, Ιωάννινα 1965-1970.

Τσαφαράς Δημήτριος, Λαγκαδινό Λεξικό – συμβολή στη μελέτη του γλωσσικού ιδιώματος των Λαγκαδίων Αρκαδίας, Μέθεξις, Θεσσαλονίκη 2013.

Τσίκης Νίκος, Γλωσσικά από το Πυργί της Χίου, Σύλλογος Πυργούσων Αττικής, Αθήνα 2002.

Τσιτσέλης Ηλίας, Γλωσσάριον Κεφαλληνίας, Παρνασός, Αθήναι 1877.

Τσοπανάκης Αγαπητός, Το ιδίωμα της Χάλκης (Δωδεκανήσου), Ρόδος 1949.

Φαραντάτος Σπυρίδων-Γεράσιμος, Συλλογή λαογραφικής ύλης εκ του χωρίου Μονοπολάτων, της επαρχίας Πάλης, του νομού Κεφαλληνίας, Χειρόγραφο  Λαογραφικού Αρχείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 1971.

Φαρασόπουλος Συμεών, Τα Σύλατα, Αθήναι 1895.

Φούσκας Ευστράτιος, Λεξιλόγιο Σουφλίου (διαδίκτυο).

Φωστέρης Δ. – Κεσίσογλου Ι., Λεξιλόγιο του Αραβανί, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1960.

Χαβιαράς Δημοσθένης, Συλλογή λέξεων και φράσεων εν χρήσει εν Σύμη, Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, σύγγραμμα περιοδικόν, τόμος Η’, Κωνσταντινούπολις 1874.

Χαραλαμπάκης Χριστόφορος (σύνταξη-επιμέλεια), Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, Ακαδημία Αθηνών, δεύτερη έκδοση με προσθήκες, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 7 τόμοι, Αθήνα 2016.

Χαριτωνίδης Ιωσήφ, Περί της λιβισιανής διαλέκτου, Τραπεζούντα 1911.

Χατζηβασιλείου Στρατής, Γλωσσικά Αγιάσου, Περιοδικό Αγιάσος, τεύχη 2-37, 1981 – 1987.

Χατζηγιάννης Στράτος, Ιδιωματικές λέξεις, Περιοδικό Αγιάσος, τεύχη 6-12, Αθήνα 1981 – 1982.

Χατζηλάρης Ελευθέριος, Λέρικη τοπολαλιά (διαδίκτυο).

Χατζηστεφάνου Άννα, Συλλογή λαογραφικής ύλης εκ του χωρίου Καρδαμαίνης, της επαρχίας Κω, της νήσου Κω, του νομού Δωδεκανήσου, Χειρόγραφο  Λαογραφικού Αρχείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 1969.

Χατσιούλης Μιχαήλ, Σιατιστινή ντοπιολαλιά, Σιάτιστα 2002.

Χελδράιχ Θ., Τα δημώδη ονόματα των φυτών προσδιοριζόμενα επιστημονικώς, επιμέλεια Σπ. Μηλιαράκη, δεύτερη έκδοση, Εστία, Αθήναι 1926.

Χουρμουζιάδης Κ., Γλωσσάριον Τσακιλίου, Θρακικά τ. 12-15, 1939 – 1941.

Χριστοδούλου Χριστόδουλος, Τα Κουζιανιώτκα – Λεξικό του κοζανίτικου ιδιώματος, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Κοζάνης, Κοζάνη 2003.

Χρυσού Μαρία, Συλλογή λαογραφικής ύλης εκ του χωρίου Πύργος της νήσου Θήρας ή Σαντορίνης, του νομού Κυκλάδων, Χειρόγραφο  Λαογραφικού Αρχείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 1969.

Χυτήρης Γεράσιμος, Κερκυραϊκό γλωσσάρι – ακατάγραφες και δίσημες λέξεις, Κερκυραϊκά Χρονικά, τόμος ΧΧΙΧ, Κέρκυρα 1987.

Ψάλτης Σταμάτιος, Θρακικά ή Μελέτη περί του γλωσσικού ιδιώματος της πόλεως Σαράντα Εκκλησιών, Αθήναι 1905.

Ψάνη Πηνελόπη, Συλλογή λαογραφικής ύλης εκ του χωρίου Πολιχνίτου, της επαρχίας Πολιχνίτου, της νήσου Λέσβου Κυκλάδων Χειρόγραφο  Λαογραφικού Αρχείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 1968.