Skip to main content

λέξεις που αρχίζουν από ι


 

Οι λέξεις της κοινής ρωμαίικης γλώσσας και τα λεξικά που τις πρωτοσυναντάμε

 

λέξεις που αρχίζουν από ι

 

Δημήτρη Λιθοξόου

Ιούνιος 2015

 

Πρόλογος [κοινός για όλα τα κεφάλαια]:

Οι λέξεις της ρωμαίικης (δημοτικής) γλώσσας, βρίσκονται στα λεξικά μαζί με λόγιες ελληνικές λέξεις. Εδώ ξεχωρίζω τις λέξεις της δημοτικής, από τις λόγιες λέξεις (ή λέξεις της «καθαρεύουσας») και τις παρουσιάζω χωριστά. Κάνω δηλαδή το αντίθετο, από αυτό που έκανε ο εκδότης Δημ. Δημητράκος, σύμφωνα με την «εθνική» υπόδειξη του Γ. Χατζιδάκι. Σε μια αντίστροφη λογική, από εκείνη των καθαρευουσιάνων του παρελθόντος, «καθαρίζω» τις λέξεις της δημοτικής και απομακρύνω τις λόγιες λέξεις (το ξένο σώμα) που ήταν διαχρονικά άγνωστες στον αγράμματο λαό.

Ακόμα αναφέρω δίπλα σε κάθε ρωμαίικη λέξη, το λεξικό που συναντάμε τη λέξη για πρώτη φορά, τη χρονιά δηλαδή έκδοσης του λεξικού. Για παράδειγμα η εγγραφή «ψαράς - 1527», σημαίνει πως τη λέξη «ψαράς» τη βρίσκουμε για πρώτη φορά στο λεξικό του Στεφάνου (Corona Preciosa), που τυπώθηκε το 1527.

Σε κάθε λέξη υπάρχει δίπλα μόνο η χρονιά της πρώτης αναφοράς. Η λέξη «ψαροκέφαλο(ν)» γράφεται χωριστά σαν «ψαροκέφαλον – 1910» και «ψαροκέφαλο – 1950», γιατί την πρώτη φορά στη λέξη υπάρχει το (λόγιο ή διαλεκτικό) τελικό «ν», ενώ τη δεύτερη όχι.

Μετά από μερικά χρόνια ενασχόλησής μου με τη λεξικογραφία, επέλεξα μεταξύ αρκετών λεξικών, δεκαπέντε βασικά έργα, που χρονικά καλύπτουν το διάστημα 1527-1995. Η εργασία μου περιέχει τις ρωμαίικες λέξεις που υπάρχουν στα δεκαπέντε λεξικά. Οι περισσότερες από αυτές, θεωρούνται αποκλειστικά λέξεις της δημοτικής γλώσσας. Υπάρχουν ωστόσο και λέξεις της δημοτικής που τις βρίσκουμε (με την ίδια ή παραπλήσια έννοια) και στα λεξικά της αρχαίας ελληνικής (π.χ. ψιλός, ψυχή, ψώρα).

Για την ερμηνεία των λέξεων ο ενδιαφερόμενος θα πρέπει να προστρέξει στο ίντερνετ, καθώς τα περισσότερα από αυτά τα βιβλία μπορεί να τα βρει ελεύθερα σε ηλεκτρονική μορφή.

Ας σημειωθεί τέλος πως οι λέξεις που υπάρχουν στον πίνακα, αποτελούν μέρος μόνο της ρωμαίικης, καθώς απουσιάζουν οι λέξεις δεκάδων διαλεκτικών λεξικών. Με αυτή την έννοια, μπορεί να χαρακτηριστούν σαν οι λέξεις της κοινής ρωμαίικης γλώσσας.

 

Τα λεξικά

1527

Εισαγωγή νέα επιγραφομένη, ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΣ, ήγουν Στέφανος τίμιος, ώστε μαθείν, αναγινώσκειν, γράφειν, νοείν & λαλείν, την ιδιωτικήν, & την αττικήν γλώσσαν των γραικώνέτι δε και την γραμματικήν, & την ιδιωτικήν γλώσσαν των λατίνων μετά πάσης ευκολίας, & εν ολίγω χρόνω, και χωρίς διδασκάλου, πράγμα λίαν ωφέλιμον εις πάσαν τάξιν των ανθρώπων, συντεθειμένον και εις φως εκδοθέν παρά του επιτηδειοτάτου, και ευμηχανικού ανθρώπου Στεφάνου του εκ Σαβίου, του τυπωτού των ελληνικών, και των λατινικών γραμμάτων εν τη εκλαμπροτάτη πόλει των Ενετών, Venetiis MDXXVII.

1614

Ioannis Meursi, glossarium graeco-barbarum - In quo præter vocabula quinque millia quadringenta, officia atque dignitates imperij Constantinop. tam in palatio, quàm ecclesia aut militia, explicantur, & illustrantur, Lugduni Batavorum, apud L. Elzevirium, 1614.

1622

Vocabolario Italiano et Greco nel Quale si contiene come le voci Italiane si dicano in Greco Volgare, composto dal P. Girolamo Germano della Compagnia di GIESV, in Roma, per l’Herede di Bartolomeo Zanneti, 1622.

1635

Simone Portio, Λεξικόν Λατινικόν, Ρωμαίκον και Ελληνικόν, εις το οποίον τα λατινικά λόγια συμφωνούναι τα Ρωμαίκα, και τα Ελληνικά. Εσμίχθηκε με τούτο στο τέλος του βιβλίου άλλον ένα λεξικόπουλον, εις το οποίον τα Ρωμαίκα λόγια κατ αλφάβητον βαλμένα γυρίζονται πρώτα ελληνικά και απέκει Λατινικά - Dictionarium latinum, graeco-barbarum, et litterale, in quodictionibus latinis suae quoque graecae linguae vernaculae necnon etiam litteralis vocesrespondent. Accessit insuper aliud in calce operis dictionariolum, in quo prius ordine alphabetico dispositae vernaculae linguae graecae dictiones, graco-litterales, tum latinar redduntur, Parisiorum 1635.

1659

Θησαυρός της εγκυκλοπαιδικής βάσεως τετράγλωσσος μετά της των επιθέτων εκλογής, και διττού των λατινικών τε και Ιταλικών λέξεων πίνακος, εκ διαφόρων παλαιών τε και νεωτέρων λεξικών συλλεχθείς παρά Γερασίμου Βλάχου του Κρητός, Venetiis MDCLVIIII.

1709

Αλέξιος Σουμαβέραιος (Alessio da Somaverra), Θησαυρός της Ρωμαϊκής και της Φραγκικής γλώσσας ήγουν λεξικόν Ρωμαϊκόν και Φραγκικόν πλουσιώτατον, Παρίτζι (Parigi) MDCCIX.

1790

Λεξικόν τρίγλωσσον της Γαλλικής, Ιταλικής και Ρωμαϊκής διαλέκτου, εις τόμους τρεις διηρημένον, συνερανισθέν παρά Γεωργίου Βεντότη, τόμος Γ' Ρωμαϊκο-Γαλλικο-Ιταλικός, Εν Βιέννη της Αουστρίας 1790.

1857

Λεξικόν της καθ' ημάς ελληνικής διαλέκτου, μεθηρμηνευμένης εις το αρχαίον ελληνικόν και το γαλλικόν μετά προσθήκης γεωγραφικού πίνακος των νεωτέρων και παλαιών ονομάτων, έκδοσις δευτέρα επηυξημένη και διωρθωμένη, υπό Σκαρλάτου Δ. του Βυζαντίου, Αθήνησι 1857.

1882

Nouveau dictionnaire grec moderne-français: contenant les termes de la langue parlée et de la langue écrite, Front Cover. Émile Legrand, Garnier frères, Paris 1882.

1910

Λεξικόν ελληνογαλλικόν (και γαλλοελληνικόν) της λαλουμένης Ελληνικής γλώσσης (ήτοι καθαρευούσης και δημώδους) - Dictionnaire grec-francais et francais-grec, υπό Αντωνίου Ηπίτη, 3 τόμοι, εν Αθήναις 1908-1910.

1931

Πέτρου Βλαστού, Συνώνυμα και συγγενικά, τέχνες και σύνεργα, Αθήνα 1931.

1934

Λεξικόν της νέας ελληνικής γλώσσης, ορθογραφικόν και ερμηνευτικόν, συνταχθέν υπό επιτροπής φιλολόγων και επιστημόνων, επιμέλεια Γεωργίου Ζευγώλη, έκδοσις ΠΡΩΙΑ, Αθήναι 1933-1934.

1950

Δ. Δημητράκου, Μέγα λεξικόν όλης της ελληνικής γλώσσης, 15 τόμοι, Αθήναι.

1983

Ν. Π. Ανδριώτη, Ετυμολογικό λεξικό της κοινής Νεοελληνικής, τρίτη έκδοση με διορθώσεις και προσθήκες του συγγραφέα, Θεσσαλονίκη 1983.

1995

Εμμανουήλ Κριαρά, Νέο ελληνικό λεξικό της σύγχρονης δημοτικής γλώσσας (γραπτής και προφορικής), Αθήνα 1995.

 

ρωμαίικες λέξεις που αρχίζουν από ι

 

ιβάρι

1931

ίγγλα

1614

ιγγλέζικος

1934

Ιγγλέζος

1934

ίγκλα

1995

ίδια

1659

ίδιος

1659

ιδρό

1934

ιδροκόπημα

1995

ιδροκόπι

1934

ιδροκοπιά

1931

ιδροκόπος

1931

ιδροκοπώ

1931

ίδρος

1709

ίδρωμα

1659

ιδρωμένος

1709

ιδρώνω

1659

ιδρωτάρι

1934

ιδρώτας

1614

ίδρωτας

1527

ιδρωτήρι

1910

ιδρωτός

1931

ιδρωτσίλα

1910

ικάντο

1983

ικνά (η)

1983

ιλαντζήκι

1857

ιλάρι

1931

ίλη

1931

ίλιγκας

1931

ιλτιζάμι

1857

ιλτιζαμτζής

1857

ίλυγκας

1882

ιμαμές

1910

ιμάμης

1910

ιμαντάρι

1910

ιμαρέτι

1709

ιμλιάκι

1934

ιμπλιάκι

1934

ιμπρεσάριος

1934

ιμπρίκι

1790

ιμφλουέντσα

1934

ινατζής

1790

ινάτι

1709

ινβετάριο

1709

ινδερσάχι

1857

ινδιάνα

1709

ινδιάνικος

1995

ινδιάνος

1934

ίνδιντσι

1934

ινί

1910

ινιατάζω

1790

ινκάντο

1931

ινσάφι

1910

ίντα

1622

ιντάλιο

1934

ιντερέσο

1709

ιντζενιέρης

1934

ιντζινιέρης

1934

ιντρίγκα

1910

ίντριγκα

1857

ιντριγκάντης

1857

ιντριγκάρω

1857

ίντσα

1934

ινφλουέντσα

1934

ιξιά

1857

ιξόβεργα

1934

ιξόβεργον

1622

ιξός

1622

ιραδές

1934

ιραντές

1931

ίσα

1635

ίσαγμα

1910

ισάδα

1882

ισάδια (τα)

1931

ισάζομαι

1709

ισάζω

1659

ίσαμε

1950

ισαρίζω

1931

ισάρισμα

1910

ισάρω

1910

ίσασμα

1659

ίσια

1622

ισιάδα

1857

ισιάζομαι

1709

ισιάζω

1622

ίσιασμα

1709

ισιασμένος

1622

ισιοκάντουνος

1931

ίσιος

1527

ισιοσύνη

1709

ίσιωμα

1709

ισιωμάδα

1622

ισιωμένος

1709

ισιώνομαι

1709

ισιώνω

1622

ίσκα

1857

ισκιάζω

1857

ίσκιασμα

1857

ισκιόνω

1910

ίσκιος

1614

ίσκιωμα

1857

ισκιώνω

1995

ίσο (το)

1931

ισόδρομος

1622

ισοζύγι

1635

ισοζυγιάζω

1709

ισοζύγιασμα

1931

ισόζυγον

1709

ισοκάντουνον

1709

ισοκάντουνος

1931

ισόκοχον

1709

ισόκοχος

1931

ισομοιράζομαι

1709

ισομοιράζω

1709

ισομοίρασμα

1709

ισομοιρασμένος

1709

ισόπατο

1931

ίσος

1659

ισόστρατον

1622

ιστιρατζής

1857

ίσωμα

1910

ισώνω

1659

Ιταλιάνα

1709

Ιταλιάνος

1934

ιταλικίζω

1709

Ιταλός

1622

ιτέρι

1622

ιτιά

1882

ιτλάκι

1857

ίτσι (το)

1983

ιφκάς

1931