Skip to main content

λέξεις που αρχίζουν από υ


 

Οι λέξεις της κοινής ρωμαίικης γλώσσας και τα λεξικά που τις πρωτοσυναντάμε

 

λέξεις που αρχίζουν από υ

 

Δημήτρη Λιθοξόου

Ιούλιος 2015

 

Πρόλογος [κοινός για όλα τα κεφάλαια]:

Οι λέξεις της ρωμαίικης (δημοτικής) γλώσσας, βρίσκονται στα λεξικά μαζί με λόγιες ελληνικές λέξεις. Εδώ ξεχωρίζω τις λέξεις της δημοτικής, από τις λόγιες λέξεις (ή λέξεις της «καθαρεύουσας») και τις παρουσιάζω χωριστά. Κάνω δηλαδή το αντίθετο, από αυτό που έκανε ο εκδότης Δημ. Δημητράκος, σύμφωνα με την «εθνική» υπόδειξη του Γ. Χατζιδάκι. Σε μια αντίστροφη λογική, από εκείνη των καθαρευουσιάνων του παρελθόντος, «καθαρίζω» τις λέξεις της δημοτικής και απομακρύνω τις λόγιες λέξεις (το ξένο σώμα) που ήταν διαχρονικά άγνωστες στον αγράμματο λαό.

Ακόμα αναφέρω δίπλα σε κάθε ρωμαίικη λέξη, το λεξικό που συναντάμε τη λέξη για πρώτη φορά, τη χρονιά δηλαδή έκδοσης του λεξικού. Για παράδειγμα η εγγραφή «ψαράς - 1527», σημαίνει πως τη λέξη «ψαράς» τη βρίσκουμε για πρώτη φορά στο λεξικό του Στεφάνου (Corona Preciosa), που τυπώθηκε το 1527.

Σε κάθε λέξη υπάρχει δίπλα μόνο η χρονιά της πρώτης αναφοράς. Η λέξη «ψαροκέφαλο(ν)» γράφεται χωριστά σαν «ψαροκέφαλον – 1910» και «ψαροκέφαλο – 1950», γιατί την πρώτη φορά στη λέξη υπάρχει το (λόγιο ή διαλεκτικό) τελικό «ν», ενώ τη δεύτερη όχι.

Μετά από μερικά χρόνια ενασχόλησής μου με τη λεξικογραφία, επέλεξα μεταξύ αρκετών λεξικών, δεκαπέντε βασικά έργα, που χρονικά καλύπτουν το διάστημα 1527-1995. Η εργασία μου περιέχει τις ρωμαίικες λέξεις που υπάρχουν στα δεκαπέντε λεξικά. Οι περισσότερες από αυτές, θεωρούνται αποκλειστικά λέξεις της δημοτικής γλώσσας. Υπάρχουν ωστόσο και λέξεις της δημοτικής που τις βρίσκουμε (με την ίδια ή παραπλήσια έννοια) και στα λεξικά της αρχαίας ελληνικής (π.χ. ψιλός, ψυχή, ψώρα).

Για την ερμηνεία των λέξεων ο ενδιαφερόμενος θα πρέπει να προστρέξει στο ίντερνετ, καθώς τα περισσότερα από αυτά τα βιβλία μπορεί να τα βρει ελεύθερα σε ηλεκτρονική μορφή.

Ας σημειωθεί τέλος πως οι λέξεις που υπάρχουν στον πίνακα, αποτελούν μέρος μόνο της ρωμαίικης, καθώς απουσιάζουν οι λέξεις δεκάδων διαλεκτικών λεξικών. Με αυτή την έννοια, μπορεί να χαρακτηριστούν σαν οι λέξεις της κοινής ρωμαίικης γλώσσας.

 

Τα λεξικά

1527

Εισαγωγή νέα επιγραφομένη, ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΣ, ήγουν Στέφανος τίμιος, ώστε μαθείν, αναγινώσκειν, γράφειν, νοείν & λαλείν, την ιδιωτικήν, & την αττικήν γλώσσαν των γραικώνέτι δε και την γραμματικήν, & την ιδιωτικήν γλώσσαν των λατίνων μετά πάσης ευκολίας, & εν ολίγω χρόνω, και χωρίς διδασκάλου, πράγμα λίαν ωφέλιμον εις πάσαν τάξιν των ανθρώπων, συντεθειμένον και εις φως εκδοθέν παρά του επιτηδειοτάτου, και ευμηχανικού ανθρώπου Στεφάνου του εκ Σαβίου, του τυπωτού των ελληνικών, και των λατινικών γραμμάτων εν τη εκλαμπροτάτη πόλει των Ενετών, Venetiis MDXXVII.

1614

Ioannis Meursi, glossarium graeco-barbarum - In quo præter vocabula quinque millia quadringenta, officia atque dignitates imperij Constantinop. tam in palatio, quàm ecclesia aut militia, explicantur, & illustrantur, Lugduni Batavorum, apud L. Elzevirium, 1614.

1622

Vocabolario Italiano et Greco nel Quale si contiene come le voci Italiane si dicano in Greco Volgare, composto dal P. Girolamo Germano della Compagnia di GIESV, in Roma, per l’Herede di Bartolomeo Zanneti, 1622.

1635

Simone Portio, Λεξικόν Λατινικόν, Ρωμαίκον και Ελληνικόν, εις το οποίον τα λατινικά λόγια συμφωνούναι τα Ρωμαίκα, και τα Ελληνικά. Εσμίχθηκε με τούτο στο τέλος του βιβλίου άλλον ένα λεξικόπουλον, εις το οποίον τα Ρωμαίκα λόγια κατ αλφάβητον βαλμένα γυρίζονται πρώτα ελληνικά και απέκει Λατινικά - Dictionarium latinum, graeco-barbarum, et litterale, in quodictionibus latinis suae quoque graecae linguae vernaculae necnon etiam litteralis vocesrespondent. Accessit insuper aliud in calce operis dictionariolum, in quo prius ordine alphabetico dispositae vernaculae linguae graecae dictiones, graco-litterales, tum latinar redduntur, Parisiorum 1635.

1659

Θησαυρός της εγκυκλοπαιδικής βάσεως τετράγλωσσος μετά της των επιθέτων εκλογής, και διττού των λατινικών τε και Ιταλικών λέξεων πίνακος, εκ διαφόρων παλαιών τε και νεωτέρων λεξικών συλλεχθείς παρά Γερασίμου Βλάχου του Κρητός, Venetiis MDCLVIIII.

1709

Αλέξιος Σουμαβέραιος (Alessio da Somaverra), Θησαυρός της Ρωμαϊκής και της Φραγκικής γλώσσας ήγουν λεξικόν Ρωμαϊκόν και Φραγκικόν πλουσιώτατον, Παρίτζι (Parigi) MDCCIX.

1790

Λεξικόν τρίγλωσσον της Γαλλικής, Ιταλικής και Ρωμαϊκής διαλέκτου, εις τόμους τρεις διηρημένον, συνερανισθέν παρά Γεωργίου Βεντότη, τόμος Γ' Ρωμαϊκο-Γαλλικο-Ιταλικός, Εν Βιέννη της Αουστρίας 1790.

1857

Λεξικόν της καθ' ημάς ελληνικής διαλέκτου, μεθηρμηνευμένης εις το αρχαίον ελληνικόν και το γαλλικόν μετά προσθήκης γεωγραφικού πίνακος των νεωτέρων και παλαιών ονομάτων, έκδοσις δευτέρα επηυξημένη και διωρθωμένη, υπό Σκαρλάτου Δ. του Βυζαντίου, Αθήνησι 1857.

1882

Nouveau dictionnaire grec moderne-français: contenant les termes de la langue parlée et de la langue écrite, Front Cover. Émile Legrand, Garnier frères, Paris 1882.

1910

Λεξικόν ελληνογαλλικόν (και γαλλοελληνικόν) της λαλουμένης Ελληνικής γλώσσης (ήτοι καθαρευούσης και δημώδους) - Dictionnaire grec-francais et francais-grec, υπό Αντωνίου Ηπίτη, 3 τόμοι, εν Αθήναις 1908-1910.

1931

Πέτρου Βλαστού, Συνώνυμα και συγγενικά, τέχνες και σύνεργα, Αθήνα 1931.

1934

Λεξικόν της νέας ελληνικής γλώσσης, ορθογραφικόν και ερμηνευτικόν, συνταχθέν υπό επιτροπής φιλολόγων και επιστημόνων, επιμέλεια Γεωργίου Ζευγώλη, έκδοσις ΠΡΩΙΑ, Αθήναι 1933-1934.

1950

Δ. Δημητράκου, Μέγα λεξικόν όλης της ελληνικής γλώσσης, 15 τόμοι, Αθήναι.

1983

Ν. Π. Ανδριώτη, Ετυμολογικό λεξικό της κοινής Νεοελληνικής, τρίτη έκδοση με διορθώσεις και προσθήκες του συγγραφέα, Θεσσαλονίκη 1983.

1995

Εμμανουήλ Κριαρά, Νέο ελληνικό λεξικό της σύγχρονης δημοτικής γλώσσας (γραπτής και προφορικής), Αθήνα 1995.

 

ρωμαίικες λέξεις που αρχίζουν από υ

 

υγειά

1931

υνί

1882

υννί

1635

υπναράς

1882

υπναριά

1622

υπναρού

1910

υπνιά

1622

υπνιάζουμαι

1931

υπνιάζω

1931

υπνιάρης

1622

υπνιαριά

1709

υπνιάρικος

1709

ύπνιασαμα

1790

υπνοβότανο

1910

υπνογυρισμός

1931

ύπνος

1527

υπνοφαντασιά

1931

ύσκα

1614

ύστερα

1622

υστεριά

1709

υστερνά

1635

υστερνό

1527

υστερνός

1659

ύστερο (το)

1931

υστεροκαίρι

1910

υστερόπονοι (οι)

1934

υφάδι

1790

υφάδιασμα

1790

υφαινίστρα

1934

υφαίνω

1622

ύφαμα

1709

υφαμένος

1622

υφανταριόν

1709

υφαντής

1622

υφαντικόν

1622

υφαντικός

1709

υφαντός

1790

υφάντρα

1622