Skip to main content

Το ρωμαίικο - αγγλικό - αρβανίτικο λεξικό του Leake - λέξεις που αρχίζουν από φ, χ, ψ, ω


 

Το ρωμαίικο - αγγλικό - αρβανίτικο λεξικό του Leake

 

Λέξεις που αρχίζουν από φ, χ, ψ, ω


 

Δημήτρη Λιθοξόου

 

Το λεξικό (ή γλωσσάρι, λόγω του μεγέθους) που παρατίθεται εδώ, βρίσκεται στις σελίδες 293-362 του βιβλίου του William MartinLeake, Researches in Greece, το οποίο τυπώθηκε στο Λονδίνο το 1814.

Για τη δημιουργία του ο συγγραφέας χρησιμοποίησε εκτός από τις λέξεις που συγκέντρωσε ο ίδιος, δύο παλαιότερα γλωσσάρια: Ένα τρίγλωσσο (ρωμαίικα – βλάχικα – αλβανίτικα) του Θεόδωρου Καβαλιώτη από τη Μοσχόπολη και ένα άλλο μεταγενέστερο τετράγλωσσο (ρωμαίικα – βλάχικα – βουλγαρικά – αλβανίτικα), προφανώς του Δανιήλ Μοσχοπολίτη. Το τελικό κείμενο επιμελήθηκε και εμπλουτίστηκε από τον Ευστράτιο, τον αλβανό δάσκαλο του Leake.

Σύμφωνα με το Leake, το λεξικό του περιέχει τις περισσότερες από τις λέξεις που ήταν τότε σε κοινή χρήση στη ρωμέικη (δημοτική νέα ελληνική) και στην αρβανίτικη (αλβανική) γλώσσα . Χρησιμοποίησε επίσης, όπως σημειώνει, την πιο λαϊκή φόρμα της ρωμέικης γλώσσας.

Στη στήλη με τα αρβανίτικα (αλβανικά), ο Leake χρησιμοποιεί πλάγια γράμματα όταν χρειάζεται για να δηλώσει διαφοροποίηση της προφοράς. Τα σημαντικότερα πλάγια που χρησιμοποιεί, και που τα αντικαθιστώ εδώ, αντιστοιχούν: το e με το ë της σύγχρονης αλβανικής γλώσσας, το s με το sh, το tz με το c και το n με το nj.

Ο Leake υπογραμμίζει το γράμμα i όταν αυτό ακούγεται ως j (γι). Εδώ το i αντικαθίσταται με j.

Τα κεφαλαία γράμματα που βάζει ο Leake δίπλα σε κάποιες αλβανικές λέξεις, σημαίνουν δάνειο - κατά την γνώμη του - από την αντίστοιχη γλώσσα: H. (Hellenic), L. (Latin), l. L. (low Latin), F. (French), It. (Italian), S. (Saxon), G. (Gothic), T. (Turkish), Sc. (Sclavonian), R. (Romaic).

Τέλος, διατηρώ την ορθογραφία του Leake για τη ρωμέικη (πλην του πολυτονικού) και την αγγλική γλώσσα.

Φ

φαγί,

food, meat,

gëllë.

φαίνομαι,

I appear,

dùkem - p. dòcë.

φακή,

lentil,

thìer f.

φαλάγγι,

spider,

mirëmànkë.

φαλακρός,

bald,

krìe-kùngul.

φαμιλιά,

family,

fëë.

φανάρι,

lanthorn,

fenèr.

φανερά,

evidently,

ashikjarë T.

φαρδύς,

large, wide,

ingërë.

φάρδος,

breadth,

tëngërë.

φαρμάκι,

poison,

farmàk.

φεγγάρι,

moon,

khënë.

φέγγω,

I shine, enlighten,

drit.

φειδωλός,

parsimonious, covetous,

kursùer, nerkès.

φέρνω,

I lead, bear,

 

sìel p. sòlla,

φέρω,

bìe p. prùra.

φεύγω,

I flee, depart,

ikënj.

φευγάτος,

fugitive.

 -

φήμη,

renown,

nam L.

φθάνω,

 

I arrive, attain, am

 

arìnj.

sufficient,

φθινόπωρον,

autumn.

 -

φθόνος,

envy,

khasèt.

φιλεύω,

I treat, regale,

gostìt.

φίλος,

friend,

mik L.

φιλία,

friendship,

mikëri.

φλάμπουρον

standard, colors,

bairàk T.

φλέβα,

vein,

del.

φλόγα,

flame,

fljàngë.

φλογέρα,

pipe, flute,

fùel.

φλούδι,

bark.

 -

φόβος,

fear,

frìkë.

φοβούμαι,

I am afraid,

trëmbèm H.

φοινίκι,

date, (fruit)

khurmà T.

φοιτίλι, φτύλι,

wick of lamp, of candle,

fitìl.

φόνος,

murder,

vràsëjë.

φονιάς,

murderer,

kavlì.

φορά,

time, turn,

khèrë.

φοράδα,

mare,

pèlë.

φορώ,

I wear, put on, (as dress)

banj.

φόρεμα,

habit, dress,

ròbë F.

φορτώνω,

I load,

garkònj l. L.

φόρτωμα,

load, cargo,

bàrrë.

φουκάλι,

broom, brush.

 -

φούντα,

tuft, tassel, flake,

culùfe R.

φούρνος L.

oven,

fùrrë.

φουρτούνα,

tempest,

furtunë.

φουσάτον,

army, camp,

ordhì.

φούσκα,

bladder,

mpsìkëzë, plùskë.

φουσκώνω,

I swell,

ënj.

φουσκί,

manure.

 -

φράζω,

I fence,

bënj gàth.

φράσσω,

enclose, stop up,

thur.

φράχτη,

hedge,

garth.

φρόνιμος,

prudent,

iùrtë.

φροντίδα,

care.

 -

φρύγανα,

bushes,

fèret.

φτενός,

small, thin, poor,

ikhòllë.

φτηνά,

cheaply,

lir.

φτιάνω,

I construct, prepare,

dërtònj.

φτιάρι,

spade, shovel, mattock,

ljopàtë.

φυλάγω,

I guard, preserve.

rùanj - p. rùaita.

φυλακή,

guard, guard-house.

 -

φύλλον,

leaf,

flètë.

φυσέκι,

cartridge, sky-rocket.

 -

φύσις,

nature,

sòi m.

φυσώ, φυσάω,

I blow,

frunj.

φυτόν,

plant,

pèmë, lis.

φυτρώνω,

I bud, blossom, spout,

bi.

φωλέα,

nest, den,

folè, stròfkë.

φωνή,

voice,

zë m.

φωνάζω,

I exclaim,

thërès -

p. thìra, thërìkhita.

φως,

light,

drìtë.

φωτιά,

fire,

zjàm - a. zjàre.

φωτεινός,

luminous,

idrìcim.

Χ

χαϊδεύω,

I caress,

përkëdhèl.

χαΐδι,

caress,

përkëdhèle.

χαιρετώ,

I salute,

 -

χαίρομαι,

I rejoice,

gëzòkhem.

χαλάζι,

hail,

brèsërë m.

χαλκεύω,

I seek, desire,

kërkònj l. L. It.

χαλίκι,

flint,

khalìdz.

χαλινάρι,

bridle, horse-bit,

fre L.

χαλκιάς,

smith, worker in metal,

kovàdz.

χάλκωμα,

copper,

bakër.

χαλνώ, χαλώ,

I spoil, ruin,

prish.

χαμηλός,

low,

iùnjëtë.

χαμηλώνω,

I lower,

unj.

χαντάκι,

ditch,

khëndèk.

χάνω,

I lose,

khumbàs,

p. khùmba.

χαρίζω,

I grant, make a present,

dhurònj H.

χαροποιός,

agreeable, joyful,

ilezècim.

χαρτί,

paper,

kàrtë.

χάσκω,

I open the mouth, gape,

khap gòjënë.

χασμουριούμαι,

I yawn, being sleepy, & c.

gonkësìnj.

χασομερώ,

I loiter, lose time.

 -

χασομερίζω,

χάψι T.

prison, dungeon,

khaps.

χέζω,

caco,

dhjès.

χείλι,

lip,

bùzë.

χειμώνας,

winter, bad weather, storm,

dìmërë m.

χειρότερος,

worse,

më ikèk.

χέλι,

eel,

gjàlë.

χελιδόνι,

swallow,

delëndùsë.

χελώνα,

tortoise,

brèskë.

χέρι,

hand,

dòrë.

χήνα,

goose,

pàtë.

χήρα,

widow, orphan,

evè.

χιόνι,

snow,

dbòrë.

χλιμιτρώ,

I neigh,

khingëlìnj.

χρεμετίζω,

χλωρός,

fresh,

injòmë.

χοίρος,

boar,

derr.

χολή,

bile,

vërèr,

gall,

belt.

χονδρός, χοντρός,

thick, big,

idràshë.

χονδραίνω,

I swell, make big,

drash.

χοντρεύω,

χορατόν,

joke,

khoratà.

χορός,

dance,

bàlle.

χορεύω,

I dance,

ljùanj bàlle.

χορταίνω,

I satiate,

gop, ginj.

I am satisfied

gìnem.

χορτάρι,

grass,

bar.

χόρτον,

herb,

χουγιάζω,

I exclaim, cry,

thërès.

χουζούρι T.

repose, comfort.

 -

χουλιάρι,

spoon,

ljùnkë.

χρεία,

want, necessity,

ljazëm T., iftizà T.

χρειάζομαι,

I have need,

lìpsem,

am necessary,

bënj ljazèm.

χρέος,

debt, duty,

bòrdz T.

χρησιμεύω,

I am useful,

vëghènj.

χρίζω, χρίω,

I anoint,

lùenj, Kretmònj.

χρόνος, χρονιά,

year,

mot.

χρυσάφι, χρυσί,

gold,

ar L.

χρύσος,

golden,

iàrtë.

χρώμα,

color,

bòië T.

χυδαίος,

vulgar.

 -

χύνω,

I spill, pour,

derth.

χώμα,

earth, land,

dhe.

χωνεύω,

I digest,

khonèps.

χώνω,

I hide, get in,

fut.

χώρα,

town,

mpsat.

χωράφι,

field, cultivated land,

àrë L.

χωριάτης,

peasant,

mpsatàr.

χωριόν,

village.

 

χώρια,

separately,

vec.

χωρίζω,

I separate,

danj.

χωρώ.

I contain, am contained,

cë.

Ψ

ψάθα,

mat,

ronkòs.

ψαλίδα,

scissors,

gershërë.

ψάλλω,

I sing hymns,

mpsal.

ψαχνόν,

the lean part of flesh

tul.

meat,

ψείρα,

louse,

mor.

ψεύδος, ψεύμα,

lie, falsehood,

gënèshteë

ψεύδομαι,

I lie,

gënènj.

ψηλαφώ,

I feel, touch, handle,

zë me dòrë.

ψηλαφίζω,

ψήνω,

I roast,

pjàk – p. pòka,

part. pjèkurë.

ψιλός,

little, thin, subtile,

ikhòllë.

ψίχα, adv.

a trifle, a little,

një cìke, pàkëzë.

ψύχα,

crumb, mite,

thërìmë.

ψούνι,

purchase of household

psunì, tëblërë,

necessaries

ψουνίζω,

ψωνίζω,

I make purchases, make

ble, psunìs.

provision by purchase,

ψοφώ,

I die (speaking of a best)

gorth, psofìs.

ψοφίμι,

carrion,

gordhesìrë, kërmë.

ψύλλος,

flea,

plesht.

ψυχή,

soul,

spirt L.

ψυχικόν,

charity,

sevàp T.

ψύχρα,

cold,

ftòkhëtë.

ψωλή,

membrum virile,

kàrë.

ψωμί,

bread,

bùke.

ψώρα,

itch, mange,

cgèbe, skèbe L.

Ω

ώμος,

shoulder,

sup.

ώμος,

raw,

ipapjèkurë, kham.

ώρα,

hour,

sakhàt T.

ώριμος,

ripe,

jarìnë.

ωρολόγι,

watch,

sakhàt T. òrë R.

ωφελώ,

I succour, am useful,

vëghènj.

ωφέλεια,

succour,

vëghìm.