Skip to main content

λέξεις που αρχίζουν από Ντ - Νω


 

Οι λέξεις της κοινής ρωμαίικης γλώσσας και τα λεξικά που τις πρωτοσυναντάμε

 

λέξεις που αρχίζουν από Ντ - Νω


 

Δημήτρη Λιθοξόου

ύλιος 2015

Πρόλογος [κοινός για όλα τα κεφάλαια]:

Οι λέξεις της ρωμαίικης (δημοτικής) γλώσσας, βρίσκονται στα λεξικά μαζί με λόγιες ελληνικές λέξεις. Εδώ ξεχωρίζω τις λέξεις της δημοτικής, από τις λόγιες λέξεις (ή λέξεις της «καθαρεύουσας») και τις παρουσιάζω χωριστά. Κάνω δηλαδή το αντίθετο, από αυτό που έκανε ο εκδότης Δημ. Δημητράκος, σύμφωνα με την «εθνική» υπόδειξη του Γ. Χατζιδάκι. Σε μια αντίστροφη λογική, από εκείνη των καθαρευουσιάνων του παρελθόντος, «καθαρίζω» τις λέξεις της δημοτικής και απομακρύνω τις λόγιες λέξεις (το ξένο σώμα) που ήταν διαχρονικά άγνωστες στον αγράμματο λαό.

Ακόμα αναφέρω δίπλα σε κάθε ρωμαίικη λέξη, το λεξικό που συναντάμε τη λέξη για πρώτη φορά, τη χρονιά δηλαδή έκδοσης του λεξικού. Για παράδειγμα η εγγραφή «ψαράς - 1527», σημαίνει πως τη λέξη «ψαράς» τη βρίσκουμε για πρώτη φορά στο λεξικό του Στεφάνου (Corona Preciosa), που τυπώθηκε το 1527.

Σε κάθε λέξη υπάρχει δίπλα μόνο η χρονιά της πρώτης αναφοράς. Η λέξη «ψαροκέφαλο(ν)» γράφεται χωριστά σαν «ψαροκέφαλον – 1910» και «ψαροκέφαλο – 1950», γιατί την πρώτη φορά στη λέξη υπάρχει το (λόγιο ή διαλεκτικό) τελικό «ν», ενώ τη δεύτερη όχι.

Μετά από μερικά χρόνια ενασχόλησής μου με τη λεξικογραφία, επέλεξα μεταξύ αρκετών λεξικών, δεκαπέντε βασικά έργα, που χρονικά καλύπτουν το διάστημα 1527-1995. Η εργασία μου περιέχει τις ρωμαίικες λέξεις που υπάρχουν στα δεκαπέντε λεξικά. Οι περισσότερες από αυτές, θεωρούνται αποκλειστικά λέξεις της δημοτικής γλώσσας. Υπάρχουν ωστόσο και λέξεις της δημοτικής που τις βρίσκουμε (με την ίδια ή παραπλήσια έννοια) και στα λεξικά της αρχαίας ελληνικής (π.χ. ψιλός, ψυχή, ψώρα).

Για την ερμηνεία των λέξεων ο ενδιαφερόμενος θα πρέπει να προστρέξει στο ίντερνετ, καθώς τα περισσότερα από αυτά τα βιβλία μπορεί να τα βρει ελεύθερα σε ηλεκτρονική μορφή.

Ας σημειωθεί τέλος πως οι λέξεις που υπάρχουν στον πίνακα, αποτελούν μέρος μόνο της ρωμαίικης, καθώς απουσιάζουν οι λέξεις δεκάδων διαλεκτικών λεξικών. Με αυτή την έννοια, μπορεί να χαρακτηριστούν σαν οι λέξεις της κοινής ρωμαίικης γλώσσας.

 

 

Τα λεξικά

1527

Εισαγωγή νέα επιγραφομένη, ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΣ, ήγουν Στέφανος τίμιος, ώστε μαθείν, αναγινώσκειν, γράφειν, νοείν & λαλείν, την ιδιωτικήν, & την αττικήν γλώσσαν των γραικώνέτι δε και την γραμματικήν, & την ιδιωτικήν γλώσσαν των λατίνων μετά πάσης ευκολίας, & εν ολίγω χρόνω, και χωρίς διδασκάλου, πράγμα λίαν ωφέλιμον εις πάσαν τάξιν των ανθρώπων, συντεθειμένον και εις φως εκδοθέν παρά του επιτηδειοτάτου, και ευμηχανικού ανθρώπου Στεφάνου του εκ Σαβίου, του τυπωτού των ελληνικών, και των λατινικών γραμμάτων εν τη εκλαμπροτάτη πόλει των Ενετών, Venetiis MDXXVII.

1614

Ioannis Meursi, glossarium graeco-barbarum - In quo præter vocabula quinque millia quadringenta, officia atque dignitates imperij Constantinop. tam in palatio, quàm ecclesia aut militia, explicantur, & illustrantur, Lugduni Batavorum, apud L. Elzevirium, 1614.

1622

Vocabolario Italiano et Greco nel Quale si contiene come le voci Italiane si dicano in Greco Volgare, composto dal P. Girolamo Germano della Compagnia di GIESV, in Roma, per l’Herede di Bartolomeo Zanneti, 1622.

1635

Simone Portio, Λεξικόν Λατινικόν, Ρωμαίκον και Ελληνικόν, εις το οποίον τα λατινικά λόγια συμφωνούναι τα Ρωμαίκα, και τα Ελληνικά. Εσμίχθηκε με τούτο στο τέλος του βιβλίου άλλον ένα λεξικόπουλον, εις το οποίον τα Ρωμαίκα λόγια κατ αλφάβητον βαλμένα γυρίζονται πρώτα ελληνικά και απέκει Λατινικά - Dictionarium latinum, graeco-barbarum, et litterale, in quodictionibus latinis suae quoque graecae linguae vernaculae necnon etiam litteralis vocesrespondent. Accessit insuper aliud in calce operis dictionariolum, in quo prius ordine alphabetico dispositae vernaculae linguae graecae dictiones, graco-litterales, tum latinar redduntur, Parisiorum 1635.

1659

Θησαυρός της εγκυκλοπαιδικής βάσεως τετράγλωσσος μετά της των επιθέτων εκλογής, και διττού των λατινικών τε και Ιταλικών λέξεων πίνακος, εκ διαφόρων παλαιών τε και νεωτέρων λεξικών συλλεχθείς παρά Γερασίμου Βλάχου του Κρητός, Venetiis MDCLVIIII.

1709

Αλέξιος Σουμαβέραιος (Alessio da Somaverra), Θησαυρός της Ρωμαϊκής και της Φραγκικής γλώσσας ήγουν λεξικόν Ρωμαϊκόν και Φραγκικόν πλουσιώτατον, Παρίτζι (Parigi) MDCCIX.

1790

Λεξικόν τρίγλωσσον της Γαλλικής, Ιταλικής και Ρωμαϊκής διαλέκτου, εις τόμους τρεις διηρημένον, συνερανισθέν παρά Γεωργίου Βεντότη, τόμος Γ' Ρωμαϊκο-Γαλλικο-Ιταλικός, Εν Βιέννη της Αουστρίας 1790.

1857

Λεξικόν της καθ' ημάς ελληνικής διαλέκτου, μεθηρμηνευμένης εις το αρχαίον ελληνικόν και το γαλλικόν μετά προσθήκης γεωγραφικού πίνακος των νεωτέρων και παλαιών ονομάτων, έκδοσις δευτέρα επηυξημένη και διωρθωμένη, υπό Σκαρλάτου Δ. του Βυζαντίου, Αθήνησι 1857.

1882

Nouveau dictionnaire grec moderne-français: contenant les termes de la langue parlée et de la langue écrite, Front Cover. Émile Legrand, Garnier frères, Paris 1882.

1910

Λεξικόν ελληνογαλλικόν (και γαλλοελληνικόν) της λαλουμένης Ελληνικής γλώσσης (ήτοι καθαρευούσης και δημώδους) - Dictionnaire grec-francais et francais-grec, υπό Αντωνίου Ηπίτη, 3 τόμοι, εν Αθήναις 1908-1910.

1931

Πέτρου Βλαστού, Συνώνυμα και συγγενικά, τέχνες και σύνεργα, Αθήνα 1931.

1934

Λεξικόν της νέας ελληνικής γλώσσης, ορθογραφικόν και ερμηνευτικόν, συνταχθέν υπό επιτροπής φιλολόγων και επιστημόνων, επιμέλεια Γεωργίου Ζευγώλη, έκδοσις ΠΡΩΙΑ, Αθήναι 1933-1934.

1950

Δ. Δημητράκου, Μέγα λεξικόν όλης της ελληνικής γλώσσης, 15 τόμοι, Αθήναι.

1983

Ν. Π. Ανδριώτη, Ετυμολογικό λεξικό της κοινής Νεοελληνικής, τρίτη έκδοση με διορθώσεις και προσθήκες του συγγραφέα, Θεσσαλονίκη 1983.

1995

Εμμανουήλ Κριαρά, Νέο ελληνικό λεξικό της σύγχρονης δημοτικής γλώσσας (γραπτής και προφορικής), Αθήνα 1995.

 

ρωμαίικες λέξεις που αρχίζουν από ντ – νω

 

νταβάνι

1790

ντάβανος

1910

νταβανοσάνιδο

1950

νταβανόσκουπα

1934

νταβαντούρι

1995

νταβάνωμα

1950

νταβανώνω

1950

νταβάς

1790

νταβατζής

1934

νταβατούρι

1950

νταβί

1709

νταβίδι

1910

νταβλαντίζω

1950

νταβούλι

1910

νταβραντίζω

1950

νταβράντισμα

1950

νταβραντισμένος

1931

νταγής

1910

νταγιάκι

1950

νταγιαντάω

1950

νταγιάντι

1790

νταγιαντίζω

1790

νταγιάντισμα

1790

νταγιαντώ

1790

ντάγκα

1934

νταγλαράς

1931

νταηλίκι

1931

νταηρές

1882

νταής

1910

νταΐζω

1931

νταϊλής

1931

νταϊλίκι

1910

νταϊντίζω

1709

νταϊρές

1931

ντακάπο

1931

ντάκος

1983

ντακούνι

1983

ντάλα

1931

νταλαβέρι

1934

νταλάκι

1950

νταλγκάς

1995

ντάλια

1934

νταλιαμάς

1950

νταλιάνι

1934

νταλίκα

1983

νταλικιέρης

1995

νταλκαβούκης

1910

νταλκάς

1995

νταλμπάνης

1790

νταλόδαρμα

1931

νταλοδέρνω

1931

νταλπάνης

1882

νταλώνω

1709

ντάμα

1614

νταμάδος

1950

νταμάνιμα

1709

νταμάρι

1910

νταμαρτζής

1931

νταμάτο

1931

νταμάχι

1983

νταμγάς

1950

νταμετζάνα

1934

ντάμι

1931

νταμιτζάνα

1950

ντάμκα

1950

νταμλάς

1934

νταμουζλούκι

1934

ντάμπασης

1709

νταμπής

1950

ντάμπιγκ

1934

νταμπλάς

1910

νταμωτός

1910

ντάνα

1934

ντανάς

1931

ντάνσιγκ

1934

νταντά

1790

νταντέλα

1983

νταντελένιος

1931

νταντέλλα

1934

νταντεύω

1950

νταντής

1934

ντάντουλα

1709

νταντουλίζω

1709

νταντούλισμα

1709

νταούλι

1910

ντάπια

1995

ντάρα

1910

νταραβέρι

1934

νταραβέρια

1931

νταραβερίζομαι

1934

νταραβεριτζής

1931

νταραβερτζής

1934

νταρβίρα

1931

νταρί

1934

νταρντάνα

1910

νταρτανίζω

1857

νταρτάνισμα

1857

ντας

1709

ντε

1882

ντεβετζής

1950

ντέγκι

1983

ντεϊνσίς

1709

ντεκοβίλ

1983

ντεκολτέ

1995

ντελάλης

1931

ντελαλίζω

1931

ντελάλισμα

1931

ντελαλώ

1950

ντελαπάρισμα

1995

ντελαπάρω

1995

ντελβές

1910

ντελβός

1934

ντελής

1934

ντελικάτος

1931

ντελίνι

1910

ντελίριο

1983

ντελμπεντέρης

1950

ντελμπεντέρισσα

1995

ντελμπετέρης

1934

ντελόγιο

1709

ντεμερτζής

1950

ντεμίρ

1934

ντεμιρτζής

1983

ντεμοντέ

1934

ντεμουαζέλλα

1934

ντεμπέλης

1790

ντεμπελιά

1790

ντεμπεσίρι

1983

ντεμπουτάρω

1995

ντεμπούτο

1995

ντενεκές

1995

ντένω

1910

ντεπενάρω

1709

ντεπενό

1709

ντεπό

1983

ντεποζιτάρω

1709

ντεπόζιτο

1910

ντεπόρ

1934

ντεραπάρισμα

1995

ντεραπάρω

1995

ντερβέναγας

1931

ντερβένι

1934

ντερβίσης

1910

ντερβίσικος

1950

ντερέκι

1995

ντερέμπεης

1934

ντερμάνι

1983

ντερμπεντέρης

1983

ντέρμπυ

1934

ντερσέκι

1931

ντέρτι

1910

ντερτιλής

1931

ντερτιλίδικος

1931

ντεσενιάρισμα

1709

ντεσενιάρω

1709

ντεσένιο

1709

ντεστέκι

1910

ντεφαρίκι

1983

ντέφι

1910

ντεφτέρι

1983

ντζαΐρι

1709

ντζαλάφι

1709

ντζαλμάς

1709

ντζαμί

1709

ντζάμι

1709

ντζαμούρι

1709

ντζάμπα

1709

ντζαμτζής

1910

ντζανισάραγας

1709

ντζανίσαρης

1709

ντζαντήρι

1709

ντζαούρης

1709

ντζαρνιάκι

1709

ντζαρντάκι

1709

ντζαρνταλούδι

1709

ντζαρνταλουδιά

1709

ντζενεράλης

1709

ντζένιο

1709

ντζέπη

1709

ντζερεμές

1709

ντζερεμετίζω

1910

ντζερεμεύω

1709

ντζερίτης

1709

ντζιπούνι

1709

ντζουμαϊά

1709

ντζούστρα

1950

ντηρηούμαι

1857

ντηρούμαι

1983

ντιαμπολό

1934

ντιάνα

1709

ντιανόπουλον

1709

ντίβα

1995

ντιβάνι

1709

ντιζελάμαξα

1983

ντιζέρ

1983

ντιλετάντης

1950

ντιλεταντικός

1950

ντιλεταντισμός

1950

ντιλεττάντης

1934

ντιλεττάντικος

1934

ντιλετταντισμός

1934

ντιμινουέντο

1934

ντιοζλεμάς

1709

ντιοζλεμές

1709

ντιπ

1910

ντιρούμαι

1709

ντισένιο

1709

ντιστεγκέ

1934

ντιστεγκέδικα

1934

ντιστεγκές

1934

ντοβάρι

1934

ντοβλέτι

1934

ντόγα

1931

ντογρού

1934

ντοκ

1934

ντόκο

1910

ντόκος

1950

ντοκουμάς

1950

ντοκουμέντο

1934

ντολαμάς

1950

ντολαντίτικον

1709

ντολαντρίζω

1790

ντολάπι

1934

ντολμάς

1790

ντόλτσο

1934

ντομάτα

1910

ντοματάκι

1995

ντοματιά

1934

ντοματούλα

1995

ντόμινο

1934

ντόμπρος

1931

ντομπροσύνη

1995

ντον

1934

ντόνα

1934

ντονανμάς

1931

ντονμές

1950

ντοπάρισμα

1995

ντοπάρω

1995

ντοπικός

1931

ντόπιος

1910

ντόππια

1950

ντορβάς

1910

ντορής

1931

ντορίκι

1931

ντορίς

1910

ντορός

1910

ντόρος

1934

ντόρτης

1950

ντόρτι

1983

ντόρτια (τα)

1934

ντόρτικα (τα)

1950

ντόρτσο

1983

ντοτόρος

1934

ντουβάρι

1910

ντουβαρτζής

1931

ντούγα

1934

ντούγια

1910

ντουγρού

1934

ντουέτο

1934

ντουζ

1995

ντουζένι

1910

ντουζιέρα

1995

ντούζικο (το)

1934

ντούζικος

1934

ντουζίνα

1790

ντουζνταμπάνης

1931

ντούκο

1995

ντούκου

1995

ντουλαμάς

1910

ντουλάπα

1931

ντουλαπάκι

1995

ντουλάπι

1910

ντουλγέρικα (τα)

1950

ντουλγκέρης

1931

ντουλγκέρικος

1934

ντουμάνι

1934

ντουμανιάζω

1995

ντούμπλα

1950

ντουμπλάρισμα

1995

ντουμπλάρω

1995

ντουμπλές

1934

ντούναβρος

1931

ντουναμάς

1790

ντουνιάς

1910

ντουντού

1931

ντουντούκα

1995

ντουντούκι

1983

ντούρα

1995

ντουράς

1931

ντουρβάνι

1931

ντουρβανίζω

1931

ντουρβάς

1931

ντουρής

1931

ντουριά

1950

ντούρος

1931

ντουρσέκι

1910

ντουρώνω

1931

ντους

1934

ντουσουρμές

1950

ντούτι

1934

ντουτιά

1934

ντούτσε

1934

ντουφέκι

1934

ντουφεκιά

1950

ντουφεκίδι

1995

ντουφεκίζω

1950

ντουφέκισμα

1950

ντουφεκισμός

1950

ντουχνιάζω

1931

ντουχνίζω

1931

ντράβαλα

1995

ντραγουμάνος

1983

ντραλίζομαι

1983

ντραπαρία

1995

ντραπάχτης

1934

ντρένια

1931

ντρένιος

1934

ντρέπομαι

1709

ντρέτος

1934

ντρίλι

1983

ντρίλινος

1995

ντρίλλι

1934

ντρίμες (οι)

1934

ντριμούρα

1790

ντριμώνω

1790

ντρίτος

1934

ντριτούρα

1931

ντρίτσα

1934

ντριτσάρω

1934

ντροπαλά

1622

ντροπαλάδα

1931

ντροπαλιά

1931

ντροπαλός

1622

ντροπαλοσύνη

1931

ντροπερός

1931

ντροπή

1931

ντροπιάζω

1709

ντροπιάρης

1931

ντροπιάρικος

1934

ντρόπιασμα

1931

ντροπιασμένος

1931

ντροπιαστικός

1931

ντροπιαστός

1931

ντύμα

1931

ντυμασιά

1790

ντυμένος

1931

ντύνω

1857

ντύσιμο

1950

ντύσιμον

1857

νύκτα

1622

νυκτέρευμα

1790

νυκτερεύω

1709

νυκτέρι

1857

νυκτερίδα

1622

νυκτερινός

1622

νυκτιά

1709

νυκτιάζω

1622

νύκτιασμα

1709

νυκτοκλέφτης

1659

νυκτοκλέφτρα

1709

νυκτοπούλι

1857

νυκτοστρατιά

1659

νυκτοσυκόνομαι

1659

νυκτοσύκωμα

1659

νυκτοχελίδονον

1857

νύκτωμα

1659

νυκτώνω

1659

νυμφίτζα

1614

νυνιδιάζω

1709

νύστα

1790

νυσταγμάρα

1931

νυσταγμένος

1790

νυστάζω

1622

νυστακούλα

1709

νυστακούλης

1709

νυστάλα

1931

νύσταμα

1931

νυσταμένος

1931

νύστας

1931

νυστασμένος

1622

νυστέρι

1857

νυστεριά

1882

νυφαδιακός

1950

νύφαρο

1934

νύφη

1527

νυφιάτικος

1857

νυφικάτος

1857

νυφικό (το)

1934

νυφικός

1934

νυφιό

1931

νυφίτζα

1709

νυφίτσα

1857

νυφοθυγατέρα

1950

νυφοπάζαρο

1995

νυφοστόλι

1931

νυφοστολίζω

1934

νυφούλα

1910

νυχάκι

1709

νυχάρα

1709

νυχαράτος

1709

νυχάς

1931

νυχάτο (το)

1934

νυχάτον

1709

νυχάτος

1910

νυχερός

1931

νύχι

1622

νυχιά

1857

νυχιάζω

1931

νυχιάς

1931

νυχοπιάνουμαι

1931

νυχοπόδαρα (τα)

1931

νυχοποδαράτος

1931

νυχόριζα

1659

νύχτα

1857

νυχτερεύω

1934

νυχτέρι

1931

νυχτερίδα

1931

νυχτερινός

1931

νυχτερός

1931

νυχτιά

1910

νυχτιάζουμαι

1931

νυχτιάς

1931

νυχτιάτικα

1950

νυχτιάτικος

1931

νυχτικό

1931

νυχτικός

1931

νύχτιος

1931

νυχτοβίγλα

1931

νυχτοβίγλι

1931

νυχτόβλεπος

1931

νυχτόημερα

1931

νυχτόθωρος

1931

νυχτοκάματο

1950

νυχτοκάντηλο

1931

νυχτοκόπημα

1934

νυχτοκόπι

1931

νυχτοκοπιάζω

1931

νυχτοκόπος

1931

νυχτοκοπώ

1934

νυχτοκόρακας

1931

νυχτόλαλος

1931

νυχτολούλουδα (τα)

1931

νυχτολούλουδο

1934

νυχτομαθημένος

1950

νυχτομάτης

1950

νυχτομάχος

1931

νυχτομένος

1931

νυχτομπάτης

1934

νυχτοπάλεμα

1950

νυχτοπαραδέρνω

1950

νυχτοπαρωρίτης

1934

νυχτοπαρωρίτρα

1995

νυχτοπάρωρο

1931

νυχτοπάτης

1931

νυχτοπεζόδρομος

1950

νυχτοπερπάτημα

1950

νυχτοπερπατώ

1950

νυχτοπέτα

1934

νυχτοπόρος

1931

νυχτοπόρτισα

1931

νυχτοπούλι

1931

νυχτοσκαθάρι

1931

νυχτοσκάρι

1931

νυχτοστρατοκόπος

1950

νυχτοφύλακας

1950

νυχτοφώτιστος

1950

νυχτοχελίδονο

1931

νύχτωμα

1790

νυχτώνομαι

1934

νυχτώνω

1931

νωμάτος

1659

νώμιασμα

1659

νωμίτης

1931

νώμος

1622

νώπη

1931

νωπός

1790

νωρίς

1790

νωρίτερα

1857