Λεξικό Συνωνύμων. Λέξεις που αρχίζουν από αλι-αλω


 

 

Από τις ρωμαίικες διαλέκτους στην κοινή νεοελληνική

 

συνώνυμα

 

λέξεις που αρχίζουν από αλι-αλω

 

 

Δημήτρης Λιθοξόου

 

πρώτη δημοσίευση: 17.1.2020

αναθεώρηση: 3.11.2020

 

 


Η εργασία είναι διπλής κατεύθυνσης. Από τις διαλέκτους της ρωμαίικης γλώσσας (που κατά τη γνώμη μου λαθεμένα καταγράφονται σαν «ιδιώματα της νέας ελληνικής»), στα συνώνυμα της σύγχρονης εθνικής γλώσσας ή «κοινής νεοελληνικής» (ΚΝΕ). Αλλά και αντίστροφα, από τις λέξεις της ΚΝΕ στα διαλεκτικά συνώνυμα.

Η μελέτη αποσκοπεί στην καταγραφή του διαλεκτικού πλούτου της ρωμαίικης γλώσσας και στη συγκέντρωση υλικού για την ουσιαστική μελέτη της γλώσσας, πέρα από τα εθνικά στερεότυπα.

Στη στήλη a, δίπλα σε κάποιες λέξεις, υπάρχει ένας αριθμός από το 2 ως το 7. Πρόκειται για τις λέξεις με τη συχνότερη παρουσία στη σύγχρονη γλώσσα. Σε αυτή την κλίμακα, που αφορά τη συχνότητα εμφάνισης των λέξεων, κάθε αριθμός είναι δεκαπλάσιος περίπου από τον προηγούμενο. Λόγου χάρη η λέξη «αβγό» (με συχνότητα 3), εμφανίζεται στις μέρες μας, σχεδόν δέκα φορές πιο συχνά από τη λέξη «άβγαλτος» (με συχνότητα 2) και η λέξη «άβολα» (με συχνότητα 4), δέκα φορές συχνότερα από την πρώτη λέξη και εκατό φορές συχνότερα από τη δεύτερη.

Στη στήλη b, το γράμμα δ σημαίνει πως η λέξη χαρακτηρίζεται στα λεξικά του περασμένου αιώνα, σαν λέξη της δημοτικής. Το γράμμα λ σημαίνει πως η λέξη είναι λόγια, δεν έχει διασωθεί δηλαδή αγράμματα στο στόμα του λαού. Οι λόγιες λέξεις μπήκαν στη λαϊκή γλώσσα από το εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Οι περισσότερες από αυτές χαρακτηρίζονταν στα παλιά λεξικά σαν λέξεις της καθαρεύουσας.

Στη στήλη c, μέσα σε αγκύλη, δίπλα σε λέξεις της δημοτικής, βρίσκεται το όνομα ενός λεξικού και η χρονιά που εκδόθηκε. Αυτό διευκρινίζει το έτος πρώτης καταγραφής της λέξης (ή μια από τις χρονικά πρώτες καταγραφές) σε λεξικό της κοινής (για την εποχή εκείνη) γλώσσας. Για παράδειγμα το «αβανία [Germano 1622]» εξηγεί πως τη λέξη «αβανία» την πρωτοσυναντάμε στο «Vocabolario Italiano et Greco» του Girolamo Germano, που εκδόθηκε στη Ρώμη το 1622. Εκτός από τα γενικά λεξικά, σε ορισμένες περιπτώσεις αναφέρονται και κάποια ειδικά λεξικά [λ.χ. Γεννάδιος 1914, Κουκκίδης 1960].

Στη στήλη c, συνυπάρχουν οι λέξεις των ρωμαίικων διαλέκτων μαζί με εκείνες της σύγχρονης γλώσσας, γνωστής και ως «κοινής νεοελληνικής». Στην «ορθογραφία» των διαλεκτικών λέξεων ακολουθώ κυρίως την πρόταση των λεξικογράφων. Ωστόσο τα διπλά σύμφωνα τα χρησιμοποιώ συνήθως όταν αυτά σημαίνουν και διαφορετική προφορά (όπως σε Κύπρο, Δωδεκάνησα, Κάτω Ιταλία, Ικαρία, Χίο).

Στη στήλη c, με σκούρο κόκκινο χρώμα σημειώνονται οι λέξεις-έννοιες, τα βασικά λήμματα, που συγκεντρώνουν δίπλα τους (στήλη d ) τα συνώνυμα. Στη ίδια στήλη, με μπλε χρώμα σημειώνονται λέξεις-έννοιες της δημοτικής που τις βρίσκουμε (μια σειρά πριν ή μετά) και σαν βασικά λήμματα με κόκκινο χρώμα. Εδώ όμως πλάι τους (στήλη d) δεν έχουμε συνώνυμα, αλλά στοιχεία από την ιστορική-γεωγραφική εξάπλωση, δηλαδή από τη γλωσσογεωγραφία της λέξης.

Στη στήλη d και όταν στην προηγούμενη στήλη c υπάρχουν (με κόκκινο χρώμα) λέξεις της «κοινής νεοελληνικής», βρίσκονται συγκεντρωμένα μαζί τα διαλεκτικά συνώνυμα. Έτσι δίπλα στο «αβγό», βρίσκουμε τα διαλεκτικά: αβγιό, αβγκό, αβγκόν, αβγκουό, αβγόν, αβγού, αβιγό, αβκό, αβκόν, αβό, αβουγό, αγκβό, αγκό, αγκουό, αγκουού, αγουό, αυγό, αυγόν, αφκό, αφκόν, βγο, βο, εβγό, οβγό, οβγόν, οβό, οβόν, ουό.

Επίσης στη στήλη d, όπου βρίσκονται γεωγραφικές περιοχές ή οικισμοί, πρόκειται για τα ονόματα των τόπων που συναντιέται η διαλεκτική λέξη (της εγγραφής, της διπλανής στήλης c). Έτσι για τη λέξη «αβασκαμός» βλέπουμε πως είναι (ή ήταν) σε χρήση σε: Αιτωλοακαρνανία, Αργολίδα, Αχαΐα, Βοιωτία, Ζάκυνθος, Λευκάδα, Μαγνησία, Μάνη, Παξοί, Σκόπελος, Φθιώτιδα. Αν δίπλα στον τόπο σημειώνεται αστερίσκος (*), όπως π.χ. Αδριανούπολη* ή Τραπεζούντα*, αυτό δηλώνει πως το σύνολο των Ρωμιών του οικισμού εγκατέλειψε τον τόπο μέχρι το 1923-1924.

Σε ορισμένες περιπτώσεις στην αρχή της στήλης d, υπάρχει μια μικρή ερμηνεία της λέξης ή η λατινική επιστημονική ονομασία της (για τη χλωρίδα και την πανίδα). Επίσης για ορισμένες βασικές λέξεις-έννοιες υπάρχουν εδώ αναφορές σε κάποιες συγκριτικές λίστες λεξικοστατιστικής ή γλωσσογεωγραφίας [Swadesh List, Buck List, Atlas Linguarum Europae].

Τέλος στη στήλη e καταγράφονται τα συνώνυμα της κοινής που αντιστοιχούν στις διαλεκτικές λέξεις ή σε ορισμένες περιπτώσεις και σε λιγότερο γνωστές λέξεις, που αποτελούν όμως λήμματα αναφοράς.

 

 

 

a

b

c

d

e

 

 

αλί

Νίσυρος

κόκκινο

 

 

άλι

Πάρος

αλίμονο

 

 

άλι

Σίλλη*

ούλο

 

 

άλι

Δέλβινο

πρόβλημα

 

δ

αλί [Somavera 1709]

Αμοργός, Αρκαδία, Αυδήμι*, Βελβεντός, Ζάκυνθος, Ηλεία, Ημαθία, Ιωάννινα, Κάρπαθος, Κορινθία, Κύπρος, Λέσβος, Λιβίσι*, Μάνη, Μύκονος, Νίσυρος, Οινόη*, Όφις*, Πάρος, Ρόδος, Σάμος, Σμύρνη*, Τραπεζούντα*, Τσακωνιά, Χαλκιδική, Χίος

αλίμονο

 

 

αλιά

Ρόδος

αγελάδα

 

 

αλιά

Καλαβρία

αλήθεια

 

 

αλιά

Τσακωνιά

αλλού

 

 

αλιά

Αιτωλοακαρνανία, Κέρκυρα

ψάρεμα

 

 

αλία

Πάρος

πρασιά

 

 

αλία

Φάρασα*

φωνή

 

 

άλια

Σίλλη*

ούλα

 

 

άλια

Νάξος

σιγά

 

δ

αλιά [Λεξικό Δημητράκου 1933]

Αιτωλοακαρνανία, Σάμος

ψαριά

 

δ

αλιά [Λεξικό Πρωίας 1933]

Αιδηψός, Αιτωλοακαρνανία, Αρκαδία, Άρτα, Ευρυτανία, Ζάκυνθος, Θεσπρωτία, Ιωάννινα, Καρδίτσα, Κάρπαθος, Κέρκυρα, Κύμη, Λακωνία, Λευκάδα, Μαγνησία, Μάνη, Μέγαρα, Παξοί, Πάργα, Πιερία, Σάμος, Σκόπελος, Σουφλί, Στενήμαχος*, Τρίκαλα, Τσακωνιά, Φθιώτιδα, Φωκίδα

αλίμονο

 

 

αλιάγα

Αίνος

σιγά

 

 

αλιάγας

Θεσσαλονίκη, Κοζάνη

διπρόσωπος

 

 

αλιάδα

Αϊβαλί*, Ινέπολη*, Λέσβος, Μοσχονήσι*, Σίφνος

αγελάδα

 

δ

αλιάδα [Βεντότης 1790]

Αιτωλοακαρνανία, Αρκαδία, Αχαΐα, Βουρλά*, Ζάκυνθος, Θήρα, Ιθάκη, Κέρκυρα, Κεφαλονιά, Κορινθία, Κρήτη, Κύθηρα, Λακωνία, Λέσβος, Λευκάδα, Μεσσηνία, Μύκονος, Πάργα, Πάρος, Σύρος, Τήνος, Φωκίδα

σκορδαλιά

 

 

αλιαδέσιος

Ινέπολη*

αγελαδινός

 

 

αλιαδογούδι

Μυριόφυτο*

σκορδογούδι

 

 

αλιάζω

Κύθηρα

λιάζω

 

 

αλιακάς

Πάργα

υποχρέωση

 

 

αλιαμάς

Κόνιτσα

πολυκοσμία

 

 

αλιάνιστε

Τσακωνιά

αλιάνιστος

 

δ

αλιάνιστος [Λεξικό Πρωίας 1933]

αλιάνιστε

αλιάνιστος

 

 

αλιάξ

Νιγρίτα

αργόσχολος

 

 

αλιαξής

Χαλκιδική

αλατοπώλης

 

 

αλιάς

Κέρκυρα, Κεφαλονιά, Λευκάδα

ψαράς

 

 

άλιαστε

Τσακωνιά

άλιαστος

 

δ

άλιαστος [Βλαστός 1931]

άλιαστε, άλιαστους, ανάλιαστε

άλιαστος

 

 

άλιαστους

Εύβοια, Σέρρες

άλιαστος

 

 

αλιάστρα

Κύθηρα

απλώστρα

 

 

αλιάτικα

Τσακωνιά

αλλιώτικα

 

δ

αλιβάνιστα [Λεξικό Δημητράκου 1933]

αλιβάνωτα

αλιβάνιστα

 

 

αλιβάνιστε

Τσακωνιά

αλιβάνιστος

 

δ

αλιβάνιστος [Βλάχος 1897]

αλιβάνιστε, αλιβάνωτος

αλιβάνιστος

 

 

αλίβανο

Καστελλόριζο

λιβάνι

 

 

αλιβάνσα

Σαμοθράκη

πηγή

 

δ

αλιβάνωτα [Λεξικό Δημητράκου 1933]

 

αλιβάνιστα

 

δ

αλιβάνωτος [Λεξικό Πρωίας 1933]

 

αλιβάνιστος

 

 

αλιβάρβαρο

Αρκαδία, Θήρα, Κύθνος

θερμόχορτο

 

 

αλιβάρβαρος

Σίκινος

θερμόχορτο

 

 

αλιβάρου

Σάμος

καταπλέω

 

 

αλιβερίζω

Κύπρος

παρακινώ

 

 

αλιβέριν

Κύπρος

δοσοληψία

 

 

αλιβέριν

Κύπρος

νταραβέρι

 

 

αλιβερίσι

Πάρος

δοσοληψία

 

 

αλιβέρνου

Σάμος

καταπλέω

 

 

αλιβερντίζω

Ικαρία

κλέβω

 

 

αλιβερντίζω

Κρήτη

μεσολαβώ

 

 

αλιβερντίζω

Κρήτη

συναλλάσσομαι

 

 

αλιβερντώ

Στενήμαχος*

προμηθεύω

 

 

αλιβέρτης

Νίσυρος

οξύθυμος

 

 

αλιβερτίζω

Κύπρος

παρακινώ

 

 

αλιβιριά

Μάκρη*

αλευριά

 

 

αλιβιρκό

Ίμβρος

κόσκινο

 

 

αλιβρά

Γρεβενά, Ίμβρος

αλευριά

 

 

αλιβράκ

Άρτα

αλευράκι

 

 

αλιβρέ

Λέσβος

αλευριά

 

 

αλιβριά

Ίμβρος, Καστοριά, Λάρισα, Λέσβος, Λιβίσι*, Μακεδονία, Τρίκαλα

αλευριά

 

 

αλιβριγιά

Αϊβαλί*, Λέσβος, Μοσχονήσι*

μουσταλευριά

 

 

αλιβριντίζου

Ίμβρος

ξεπουλώ

 

 

αλιβρίτς

Θεσσαλονίκη, Κοζάνη, Μαγνησία, Σκόπελος

στοματίτιδα

 

 

αλιβρόκουλα

Αδριανούπολη*

αλευρόκολλα

 

 

αλιβρομένους

Καστοριά

αλευρωμένος

 

 

αλιβρόμπλους

Πιερία

αλευρόμυλος

 

 

αλιβρουγυρίζου

Ίμβρος

γυρνοκοπώ

 

 

αλιβρουγυρστής

Ίμβρος

σουρτούκης

 

 

αλιβρούδ

Νιγρίτα

αλευράκι

 

 

αλιβρουθήκ

Αιτωλοακαρνανία, Κοζάνη, Φωκίδα

αλευροθήκη

 

 

αλιβρουπούλους

Ιωάννινα

αλευροπώλης

 

 

αλιβρουσάκ

Αιτωλοακαρνανία

αλευροσάκκι

 

 

αλιβρουσκουνστής

Ίμβρος

σπάταλος

 

 

αλιβρουσκουνστής

Ίμβρος

χουβαρντάς

 

 

αλιβρόχ

Ίμβρος

θύελλα

 

 

αλιβρώννω

Απουλία

αλευρώνω

 

 

αλιβρώνου

Καρδίτσα, Καστοριά

αλευρώνω

 

 

αλίγδα

Αρκαδία

λίγδα

 

δ

αλίγδιαστα [Λεξικό Δημητράκου 1933]

αλίγδωτα

αλίγδιαστα

 

δ

αλίγδιαστος [Λεξικό Πρωίας 1933]

αλίγδουτους, αλίγδωτος

αλίγδιαστος

 

 

αλίγδουτους

Σέρρες

αλίγδιαστος

 

 

αλιγδώνω

Ηλεία

λιγδώνω

 

δ

αλίγδωτα [Λεξικό Δημητράκου 1933]

 

αλίγδιαστα

 

δ

αλίγδωτος [Λεξικό Πρωίας 1933]

 

αλίγδιαστος

 

 

αλιγόμγια

Ίμβρος

αλογόμυγα

 

 

αλιγοτιέμαι

Σινασός*

εμποδίζομαι

 

 

άλιγου

Ίμβρος

άλογο

 

 

αλιγριά

Φωκίδα

κέφι

 

 

αλιγρία

Αιτωλοακαρνανία, Ήπειρος, Σάμος, Τήνος

κέφι

 

 

αλιγρουσύνη

Αίνος*

κέφι

 

 

αλιδόνα

Άνδρος, Αστυπάλαια, Καστελλόριζο, Κρήτη, Κύθηρα, Κύθνος, Κύπρος, Κως, Λέρος, Πάρος, Ρόδος, Σέριφος, Σύμη, Σύρος, Χάλκη, Χίος

μοσχοχτάποδο

 

 

αλιδοννιά

Νίσυρος

μοσχοχτάποδο

 

 

αλιέβρ

Άρτα, Καρδίτσα, Λάρισα

αλεύρι

 

 

αλιενάρω

Άνδρος, Ζάκυνθος

μεταβιβάζω

 

 

αλιέρα

Κορινθία

αλατιέρα

 

 

αλιέτρ

Καρδίτσα, Λάρισα

αλέτρι

 

 

Αλιέτσιους

Κοζάνη

Αλέξανδρος

 

 

αλιζάρι [Γεννάδιος 1914]

Βουρλά*

ριζάρι

 

 

αλιζάριν

Κύπρος

ριζάρι

 

 

αλιζαύρα

Κύπρος

σαύρα

 

 

Αλιζέρι

Κάσος

Αλγέρι

 

 

αλιζερίνικος

Κάσος

αλγερίνικος

 

 

αλίζω

Κοτύωρα*

αλατίζω

 

 

άλιθας

Καστελλόριζο

αγριόσυκο

 

 

αλιθηνάρι

Μέγαρα

καρχαρίας

 

 

άλιθθας

Κως

αγριοσυκιά

 

 

αλίθθι

Κως

αγριόσυκο

 

 

αλίθι

Κάλυμνος, Καστελλόριζο

αγριόσυκο

 

 

αλιθιά

Κάλυμνος

αγριοσυκιά

 

 

αλίθος

Σύμη

αγριόσυκο

 

 

αλιθτάω

Καλαβρία

γαβγίζω

 

 

αλικάικη

Τσακωνιά

ρόκα

 

 

αλικάκ

Λέσβος

ρόκα

 

 

αλικαντάης

Μαγνησία

φίλος

 

 

αλικαντασλίκ

Μαγνησία

φιλία

 

 

αλίκαση

Ινέπολη*

άλμη

 

 

αλικάτ

Αϊβαλί*, Αίνος*, Ευρυτανία, Ίμβρος, Λέσβος, Κοζάνη, Μάδυτος*, Σέρρες

ρόκα

 

 

αλικάτη

Ικαρία, Ίμβρος, Κως, Σύρος

ρόκα

 

 

αλίκι

Απουλία, Καλαβρία

αγριομπιζέλι

 

 

αλικιάζομαι

Λευκάδα

κοκκινίζω

 

 

αλίκνιστος

ακούνιγος, ακούνιστος, ακούνιχτος, ακούνστους

αλίκνιστος

 

 

άλικο

Κοτύωρα*, Νίσυρος

κόκκινο

 

 

αλικόγκι

Τσακωνιά

εμπόδιο

 

 

αλικόγκι

Τσακωνιά

καθυστέρηση

 

 

αλικογκίζου

Τσακωνιά

εμποδίζω

 

 

αλικογκίζου

Τσακωνιά

καθυστερώ

 

 

αλικόιγκιο

Μάνη

καθυστέρηση

 

 

άλικον [Σκαρλάτος 1835]

 

κόκκινο

 

 

αλικόντ

Αϊβαλί*, Λέσβος, Μοσχονήσι*

χασομέρι

 

 

αλικοντάου

Κύμη

εμποδίζω

 

 

αλικοντάω

Αρκαδία, Ηλεία, Κύμη, Λακωνία, Μέγαρα, Μεσσηνία

εμποδίζω

 

 

αλικοντάω

Αρκαδία, Μέγαρα, Μεσσηνία

καθυστερώ

 

 

αλικοντεύγω

Θήρα

εμποδίζω

 

 

αλικοντιά

Βουρλά*

εμπόδιο

 

 

αλικόντια

Λακωνία

εμπόδιο

 

 

αλικόντια

Ηλεία

παρεμπόδιση

 

 

αλικοντιέμαι

Μέγαρα

εμποδίζομαι

 

 

αλικοντίζω

Άνδρος, Καλλίπολη*, Κεφαλονιά, Κρήτη, Λακωνία, Μέγαρα, Μεσσηνία, Παλιά Αθήνα

εμποδίζω

 

 

αλικοντίζω [Βλαστός 1931]

Βουρλά*, Κύθηρα, Μέγαρα

καθυστερώ

 

 

αλικοντίννου

Λιβίσι*

εμποδίζω

 

 

αλικοντίντζω

Κάρπαθος

εμποδίζω

 

 

αλικοντίντζω

Κάρπαθος

καθυστερώ

 

 

αλικόντιου

Σκόπελος

εμπόδιο

 

 

αλικόντιου

Σκόπελος

καθυστέρηση

 

 

αλικόντιση

Κρήτη, Μέγαρα

εμπόδιο

 

 

αλικόντιση

Μέγαρα, Χίος

καθυστέρηση

 

 

αλικόντισμα

Κρήτη, Λακωνία

εμπόδιο

 

 

αλικόντισμα

Μάνη

καθυστέρηση

 

 

αλικοντισμένος

Λακωνία

εμποδισμένος

 

 

αλικοντισμός

Κρήτη

εμπόδιο

 

 

αλικοντού

Μάνη

εμποδίζω

 

 

αλικοντού

Μάνη

καθυστερώ

 

 

αλικοντρίζω

Κρήτη

εμποδίζω

 

 

αλικόντσμα

Ίμβρος

καθυστέρηση

 

 

αλικόνω

Οινόη*

παστώνω

 

 

αλίκορδα

Άρτα, Καρδίτσα, Τσακωνιά

ανάσκελα

 

 

αλικορντίζω

Κρήτη

εμποδίζω

 

 

άλικος

Θήρα, Καστελλόριζο

κόκκινος

 

 

άλικος

Μέγαρα

μοναδικός

 

δ

άλικος [Κοντόπουλος 1903]

Αρκαδία, Βουρλά*, Ζάκυνθος, Κάρπαθος, Κάσος, Καστελλόριζο, Καστοριά, Κερασούντα*, Κοτύωρα*, Παλιά Αθήνα, Τραπεζούντα*, Σινασός*

κατακόκκινος

 

 

αλικοσιά

Οινόη*

αλμύρα

 

 

αλικοτάου

Εύβοια

εμποδίζω

 

 

αλικοτάω

Αρκαδία, Ζάκυνθος, Πάργα

εμποδίζω

 

 

αλικότε

Κερασούντα*

αλμύρα

 

 

αλικότημα

Αρκαδία

παρεμπόδιση

 

 

αλικοτίζζω

Νίσυρος

καθυστερώ

 

 

αλικοτίζω

Οινόη*

αλατίζω

 

 

αλικοτίζω

Ζάκυνθος, Καστελλόριζο, Κερασούντα*, Κύπρος

εμποδίζω

 

 

αλικοτίζω

Ζάκυνθος

ζαλίζω

 

 

αλικοτίζω

Κύπρος

καθυστερώ

 

 

αλικότισμαν

Κύπρος

εμπόδιο

 

 

αλικοτώ

Κύπρος

εμποδίζω

 

 

αλικοτώ

Κύπρος

καθυστερώ

 

 

αλικουντίζου

Αϊβαλί*, Ίμβρος, Λέσβος, Λήμνος, Μοσχονήσι*, Σκόπελος

εμποδίζω

 

 

αλικουντίζου

Αϊβαλί*, Ίμβρος, Λέσβος, Μοσχονήσι*, Τήνος

καθυστερώ

 

 

αλικουντίζω

Μύκονος, Χίος

εμποδίζω

 

 

αλικουντίζω

Χίος

καθυστερώ

 

 

αλικούντιο

Μύκονος

εμπόδιο

 

δ

αλικούντισμα [Λεξικό Δημητράκου 1933]

 

εμπόδιο

 

 

αλικουντώ

Μαγνησία, Μύκονος

εμποδίζω

 

 

αλικουντώ

Μαγνησία

καθυστερώ

 

 

αλίκουρδα

Τσακωνιά

ανάσκελα

 

 

αλικουρνίζομαι

Κέρκυρα

λερώνομαι

 

 

αλικουρνίζω

Κέρκυρα

λερώνω

 

 

αλικούρνισμα

Κέρκυρα

ρύπανση

 

 

αλικουτάου

Καστοριά

ταρακουνώ

 

δ

αλικούτης [Λεξικό Δημητράκου 1933]

 

λαίμαργος

 

 

αλικουτίζω

Αχαΐα

εμποδίζω

 

 

Αλικτρουπόδια (τα)

Θάσος

Ωρίων

 

 

αλικωτός