Δημήτρης Λιθοξόου: Η γλώσσα είναι φωνές, δεν είναι γράμματα

Η γλώσσα είναι φωνές, δεν είναι γράμματα

του Δημήτρη Λιθοξόου

4.11.2019

Το πλήθος του αγράμματου πληθυσμού κατά το παρελθόν, με απασχόλησε καθώς συνδέεται άμεσα με τη διατήρηση των διαλέκτων της γλώσσας. Η υποχρεωτική σχολική εκπαίδευση και η εξάπλωση της εθνικής γλώσσας σημαίνει ταυτόχρονα την επικράτηση των λόγιων στοιχείων σε βάρος των διαλεκτικών.

Τα πρώτα επίσημα στατιστικά στοιχεία για τον αριθμό των εγγράμματων και των αγράμματων, αυτών δηλαδή που ξέρουν (ή όχι) να διαβάζουν και να γράφουν, ξεκινούν με την απογραφή του 1879.

Στην υπογραφή του 1870 υπήρχε μόνο η πληροφορία για όσους ήξεραν να υπογράψουν, κάτι που είναι διαφορετικό.

Το 1879 λοιπόν, αν αφαιρεθεί από το σύνολο των κατοίκων της χώρας, ο αριθμός των παιδιών μέχρι και 5 χρονών, οι αγράμματοι αποτελούσαν το 53,94% του αρσενικού πληθυσμού και το 76,92% του θηλυκού πληθυσμού.

Την ίδια χρονιά για κάθε 100 αγόρια ηλικίας 5-10 χρονών, δεν πήγαιναν στο σχολείο τα 45 και για κάθε 100 κορίτσια, δεν πήγαιναν στο σχολείο τα 86.

Ας σημειωθεί πως ο νόμος για την υποχρεωτική σχολική εκπαίδευση των νέων ηλικίας 5-12 χρονών, είχε ψηφιστεί από τη βαυαρική κυβέρνηση το 1834 (προβλέποντας μάλιστα και χρηματικό πρόστιμο για κάθε ώρα μη παρακολούθησης).

Εξετάζοντας τις επαρχίες χωριστά (αριθμός αγράμματων για κάθε 100 κατοίκους) η εικόνα το 1879 έχει ως εξής:

*απογραφή 1879 - αγράμματοι %*
επαρχίες	άρρενες	θήλεις

Αιγιαλείας	53	89
Αιγίνης	58	86
Άνδρου*	59	90
Άργους	65	97
Ατικής*	46	71
Βάλτου	81	98
Βονίτσης & Ξηρόμερου	75	98
Γορτυνίας	70	95
Γυθείου	66	97
Δωρίδος	73	99
Επιδαύρου Λημηράς	81	98
Ευρυτανίας	63	98
Ζακύνθου	75	90
Ηλείας	72	97
Θηβών*	82	98
Θήρας	76	88
Ιθάκης	48	87
Καλαβρύτων	75	98
Καλαμών	59	96
Καρυστίας*	76	98
Κέας	73	89
Κερκύρας*	54	72
Κορινθίας*	70	97
Κραναίας	66	88
Κυθήρων	68	91
Κυνουρίας	58	95
Λακεδαίμονος	66	97
Λεβαδείας*	73	97
Λευκάδος	65	97
Λοκρίδος*	76	98
Μαντινείας	68	96
Μεγαλοπόλεως	86	99
Μεγαρίδος*	72	94
Μεσολογγίου	71	92
Μεσσήνης	69	97
Μέσσης	80	99
Μήλου	64	82
Νάξου	82	95
Ναυπακτίας	76	99
Ναυπλίας*	58	86
Ξηροχωρίου	84	95
Οιτήλου	63	98
Ολυμπίας	78	90
Όρους	70	99
Πάλλης	70	94
Παξών	44	93
Παρνασσίδος	70	93
Πατρών*	71	92
Πυλίας	84	99
Σάμης	67	98
Σκιπέλου	67	92
Σπετσών & Ερμιονίδος	68	84
Σύρου	60	72
Τήνου	64	78
Τριφυλίας	78	96
Τριχωνίας	69	97
Ύδρας & Τροιζηνίας*	76	84
Φθιώτιδος	73	96
Χαλκίδος	78	93
σύνολο χώρας	69	93

[Με αστερίσκο (*) σημειώνονται στον πίνακα οι επαρχίες με παρουσία αλβανόφωνου (αρβανίτικου) πληθυσμού, σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής].

Η επαρχία Μεγαλοπόλεως συγκεντρώνει τους περισσότερους αγράμματους (τόσο άντρες, όσο και γυναίκες: 86% και 99%).

Μια προσεκτικότερη εξέταση αυτής της επαρχίας (που βρίσκεται στο κέντρο της Πελοποννήσου), μας αποκαλύπτει πως σε σύνολο τριών δήμων με 61 χωριά και 9.727 άτομα θηλυκό πληθυσμό, υπάρχουν μόνο 24 που ξέρουν να διαβάζουν και να γράφουν.

Η επαρχία Πυλίας δεύτερη σε αγράμματους, βρίσκεται και αυτή στην Πελοπόννησο. Αγράμματοι 84%, αγράμματες 99%. Πέντε δήμοι, 132 χωριά, 151 εγγράμματες ανάμεσα σε 12.009 θηλυκά.

Τόσο οι Μεγαλόπολη, όσο και η Πυλία είναι επαρχίες Ρωμιών, όχι Αρβανιτών. Και αυτά συμβαίνουν 58 χρόνια ή δυο γενιές μετά το 1821.

Δύο ερωτήματα που μου γεννήθηκαν από τη μελέτη αυτών των στοιχείων είναι α) πόσο χρονικά πίσω μπορούμε να μετρήσουμε την αγραμματοσύνη σε αυτό τον τόπο, χρησιμοποιώντας απογραφικά στοιχεία και β) μέχρι πότε αντιστέκεται, στη σχολική εκπαίδευση, η αγραμματοσύνη (και επομένως διατηρούνται ακμαίες οι γλωσσικές διάλεκτοι).

Στο πρώτο ερώτημα με βοήθησαν κάποια στοιχεία από την απογραφή του του 1907. Εκεί υπάρχει ένας πίνακας αγράμματων και εγγράμματων κατά ομάδες ηλικιών (ανά πενταετία). Ο πίνακας αυτός (μετά από επεξεργασία) παίρνει την ακόλουθη μορφή:

γεννήθηκαν μεταξύ	ηλικία	αγράμματοι			κάτοικοι			αγράμματοι %
γεννήθηκαν μεταξύ	ηλικία	άρρενες	θήλεις	σύνολο	άρρενες	θήλεις	σύνολο	άρρενες	θήλεις	σύνολο
1867-1871	36-40	57092	115751	172843	129377	134101	263478	44,12	86,31	65,6
1862-1866	41-45	28599	48648	77247	63655	55969	119624	44,92	86,91	64,57
1857-1861	46-50	31778	55564	87342	66021	62764	128785	48,13	88,52	67,82
1852-1856	51-55	20061	30200	50261	42530	34244	76774	47,16	88,19	65,47
1847-1851	56-60	24619	41900	66519	46286	46127	92413	53,18	90,83	71,98
1842-1846	61-65	15060	23054	38085	28773	25498	54181	52,34	90,41	70,29
1837-1841	66-70	16353	25756	42109	28157	27595	55752	58,07	93,33	75,53
1832-1836	71-75	7238	9882	17120	13069	10702	23771	55,38	92,33	72,02
1827-1831	76-80	5314	8593	13907	8838	9032	17870	60,12	95,13	77,82
1822-1826	81-85	1626	2428	4054	2790	2587	5377	58,27	93,85	75,4
1817-1821	86-90	948	1867	2815	1551	1953	3504	61,12	95,59	80,34
1812-1816	91-95	248	526	774	377	559	936	65,78	94,09	82,69
1807-1812	96-100	206	459	665	295	480	775	69,83	95,62	85,81
πριν το 1807	100 και	86	267	353	127	277	404	67,71	96,39	87,38

Αν διαβάσουμε τους αριθμούς θα δούμε πως οι άντρες που είχαν γεννηθεί πριν το 1821 ήταν αγράμματοι σε ποσοστό περίπου 60-70%, ενώ οι γυναίκες αντίστοιχα 94-96%. Ανεξαρτήτως φύλου, 8 με 9 άτομα στα 10 είναι αγράμματα πριν το ’21.

Φαίνεται επίσης πως τα αγόρια που μαθαίνουν γράμματα ξεπερνούν σε πλήθος αυτά που μένουν αγράμματα γύρω στο 1850. Εκείνα τα χρόνια η αγραμματοσύνη των κοριτσιών ακόμα καλά κρατεί: μόλις υποχωρεί κάτω από 90%.

Ερχόμενοι τώρα στα νεότερα χρόνια, στην απογραφή του 1951, βλέπουμε πως οι αγράμματοι (πάνω από 10 χρονών) αποτελούν το 19,12% του πληθυσμού. Το ποσοστό των αγράμματων αρρένων είναι 8,85%, ενώ των αγράμματων θηλέων 29,09%. Στις μεγάλες ηλικίες τα ποσοστά ήταν πολύ μεγαλύτερα, Στους άντρες ηλικίας τότε πάνω από 55 χρονών τα ποσοστά ανεβαίνουν σε 17-33%. Στις γυναίκες της ίδιας ηλικίας τα νούμερα έφταναν σε 66-78%.

Αυτή την εικόνα είχε η Ελλάδα λίγα χρόνια μετά τον εμφύλιο πόλεμο, τότε που γεννήθηκε η γενιά μου

Και αυτά τα γράφω για να σκεφτούν οι νέοι, της σύγχρονης εγγράμματης εποχής, τη μεγάλη διάρκεια, το διαχρονικό αγράμματο ταξίδι της γλώσσας, μιας και η γλώσσα είναι φωνές, δεν είναι γράμματα.